اربعین سوگ و مقاومت

بسیاری از کارشناسان معتقدند اربعین ۱۴۰۵، علاوه بر جایگاه مذهبی خود، در امتداد تجربه‌ای از همدلی، مشارکت مردمی و انسجام ملی قرار گرفته است و می‌تواند بار دیگر این سرمایه اجتماعی را در گستره‌ای فراتر از مرزهای ایران به نمایش بگذارد. 

‌امتداد یک تجربه جمعی
‌ تفاوت اربعین امسال را نمی‌توان تنها در آمارها و تمهیدات اجرایی خلاصه کرد. این آیین در شرایطی برگزار می‌شود که جامعه ایران تجربه‌ای کم‌سابقه از حضور جمعی و همدلی را پشت سر گذاشته است. مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب، با حضور گسترده مردم در شهرهای مختلف ایران و عراق، به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات مردمی تاریخ تبدیل شد؛ حضوری که میلیون‌ها نفر را فارغ از تفاوت‌های قومی، سنی و جغرافیایی در کنار یکدیگر قرار داد و جلوه‌ای از مشارکت داوطلبانه و احساس تعلق جمعی را به نمایش گذاشت. اکنون، اربعین نخستین مناسبت فراگیر پس از آن رویداد است؛ مناسبتی که میلیون‌ها ایرانی در کنار زائرانی از ده‌ها کشور جهان در آن حضور خواهند داشت. این همزمانی باعث شده است‌ کارشناسان، اربعین ۱۴۰۵ را امتداد تجربه‌ای بدانند که در مراسم تشییع شکل‌گرفت؛ تجربه‌ای که می‌تواند سرمایه اجتماعی ایجادشده در هفته‌های گذشته را بار دیگر بازتولید و تقویت کند.
در کنار ابعاد معنوی، اربعین سال‌هاست از منظر جامعه‌شناسی نیز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین عرصه‌های مشارکت داوطلبانه، اعتماد عمومی و همبستگی اجتماعی مورد توجه قرار دارد؛ کارکردی که امسال، با توجه به شرایط اجتماعی کشور، بیش از گذشته برجسته شده است.  محسن نصری، جامعه‌شناس‌ دراین‌باره به جام‌جم می‌گوید: وقتی جامعه یک تجربه بزرگ عاطفی و جمعی مانند مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب را پشت سر می‌گذارد، بخشی از سرمایه اجتماعی آن تقویت می‌شود. اربعین ۱۴۰۵ نخستین رویداد بزرگ پس از آن به‌شمار می‌آید و طبیعی است بسیاری از مردم این دو تجربه را در امتداد یکدیگر ببینند. زیرا هر دو بر پایه حضور داوطلبانه مردم، احساس تعلق و مشارکت عمومی شکل گرفته‌اند. به گفته او، همین تجربه مشترک می‌تواند به استمرار اعتماد اجتماعی و تقویت پیوندهای میان مردم کمک کند؛ موضوعی که در آیین‌هایی مانند اربعین بیش از هر زمان دیگری قابل مشاهده است. نصری با تأکید بر این‌که نباید اربعین را صرفا یک آیین مذهبی دانست، ادامه می‌دهد: از منظر علوم اجتماعی، اربعین یک پدیده اجتماعی تمام‌عیار است. میلیون‌ها نفر بدون اجبار و بدون انتظار منفعت شخصی، در شبکه‌ای گسترده از اعتماد، همکاری و کمک متقابل مشارکت می‌کنند. همین ویژگی، اربعین را به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بازتولید سرمایه اجتماعی و تقویت پیوندهای اجتماعی تبدیل کرده است.  این جامعه‌شناس معتقد است در شرایطی که جوامع امروز بیش از هر زمان دیگری با فردگرایی، کاهش تعاملات اجتماعی و گسست‌های فرهنگی روبه‌رو هستند، تجربه‌هایی مانند اربعین می‌توانند احساس تعلق جمعی را تقویت و اعتماد عمومی را بازسازی کنند.

نمایش وحدت فراتر از مرزها
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اربعین، کارکرد فراملی آن است. حضور میلیون‌ها زائر از کشورهای مختلف، همکاری مردم عراق در میزبانی از زائران و مشارکت گروه‌های مردمی از ملیت‌های گوناگون، این آیین را به یکی از بزرگ‌ترین جلوه‌های همبستگی فراملی در جهان اسلام تبدیل کرده است. نصری در این خصوص می‌گوید: اربعین از مرزهای جغرافیایی عبور کرده و به بستری برای شکل‌گیری شبکه‌ای از ارتباطات انسانی میان ملت‌های مختلف تبدیل شده است. همین ویژگی، آن را از بسیاری از اجتماعات مذهبی جهان متمایز می‌کند و به اربعین نقشی فراتر از یک مناسک دینی می‌بخشد؛ نقشی که می‌تواند به تقویت سرمایه فرهنگی، اجتماعی و همبستگی میان ملت‌های منطقه کمک‌کند.  به باور این جامعه‌شناس، در شرایطی که منطقه طی ماه‌های اخیر با تحولات مختلفی روبه‌رو بوده، برگزاری اربعین با مشارکت گسترده مردم، می‌تواند پیام روشنی از ثبات، همگرایی و انسجام را به نمایش بگذارد. اگرچه آمار ثبت‌نام، برنامه‌ریزی‌های اجرایی و خدمات‌رسانی، بخش مهمی از تصویر اربعین ۱۴۰۵ را تشکیل می‌دهد، اما آنچه این دوره را از سال‌های گذشته متمایز می‌کند، بستر اجتماعی متفاوت آن است. اربعین امسال در ادامه تجربه‌ای برگزار می‌شود که جامعه ایران در هفته‌های اخیر از سر گذرانده است؛ تجربه‌ای از حضور جمعی، همدلی و مشارکت که اکنون می‌تواند در بزرگ‌ترین راهپیمایی مذهبی جهان نیز بازتاب یابد. از این منظر، پیاده‌روی اربعین تنها یک سفر زیارتی نیست، بلکه عرصه‌ای برای بازنمایی سرمایه اجتماعی، انسجام ملی و پیوندهای فراملی است؛ سرمایه‌ای که در بزنگاه‌های مختلف، خود را در قالب مشارکت داوطلبانه مردم نشان داده است. 

پرچم سرخ عمود ۵۵۳
در مسیر مشایه امسال پیاده‌روی اربعین، در مسیری که از میان نخلستان‌ها می‌گذرد اقدامی متفاوت در حال رخ‌دادن است؛ حرکتی با عنوان «پرچم خونخواهی» در نزدیکی ستون ۵۵۳، کنار موکب شهید حاج‌قاسم سلیمانی برپا شده که توجه بسیاری از زائران را به‌خود جلب کرده است. در این محل پرچمی بزرگ به‌رنگ سرخ بر فراز سکویی قرار گرفته و زائران به‌صورت داوطلبانه، هر کدام برای دقایقی، آن را در دست می‌گیرند و سپس به نفر بعدی می‌سپارند. این روند بدون وقفه ادامه دارد و به یکی از تصاویر متفاوت مسیر اربعین تبدیل شده است؛ پرچم خونخواهی رهبر شهیدمان که با مشارکت زائرانی از ملیت‌های مختلف همراه شده است. ایرانی‌ها، عراقی‌ها و دیگر زائران، بدون هماهنگی قبلی، در این برنامه نمادین حضور پیدا می‌کنند.  این صحنه برای برخی زائران ایرانی یادآور پرچمداری پس از جنگ اخیر و در نقاط مختلف کشور است. مردمی که به‌شکل خودجوش با در دست‌گرفتن پرچم کشور عزیزمان، به‌نوعی می‌خواهند ارادت خود را به وطن نشان دهند. حالا مشابه همین ایده، در مسیر مشایه به یک زبان بین‌المللی تبدیل شده است. وقتی یک عراقی، پرچم خونخواهی رهبر شهید را در خاک خود بالا می‌برد، در واقع دارد پیامی به استکبار جهانی می‌فرستد که مرزهای جغرافیایی ما با خون قهرمانان‌مان ترسیم شده و این پیوند، گسستنی نیست.