در گفتوگو با کارگردان «افسانه سپهر» مطرح شد:
اربعین؛ بازسازی سرمایه تمدنی امت در عصر آشوبهای منطقه
اربعین حسینی، تنها یک آیین مذهبی یا مراسم سالانه نیست؛ بلکه پدیدهای تمدنی است که در طول قرنها توانسته هویت دینی، انسجام اجتماعی و سرمایه مدنی جهان اسلام را حفظ و بازتولید کند. امروز که غرب آسیا بیش از هر زمان دیگری در معرض جنگ، ناامنی، رقابتهای ژئوپلیتیکی و مداخلات خارجی قرار دارد، اربعین بهعنوان بزرگترین اجتماع داوطلبانه انسانی، حامل پیامی فراتر از سوگواری است؛ پیامی از همبستگی، مسئولیت اجتماعی، کرامت انسانی و مقاومت فرهنگی.
تاریخ نشان میدهد که عاشورا با شهادت امام حسین(ع) پایان نیافت، بلکه از عصر عاشورا، رسالت حفظ پیام نهضت آغاز شد. اگر خطبههای حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) نبود، شاید حادثه کربلا نیز در لابهلای حوادث تاریخ فراموش میشد. نخستین زائر اربعین، جابر بن عبدالله انصاری، با حضور بر مزار سیدالشهدا(ع)، سنتی را بنیان گذاشت که در طول 14 قرن، هیچ حکومت و قدرتی نتوانست آن را خاموش کند. سیدبنطاووس در لهوف و ابننما حلی در مثیر الأحزان از این حضور تاریخی یاد کردهاند و آن را نقطه آغاز استمرار پیام عاشورا دانستهاند.
در روایتی از امام حسن عسکری(ع) نیز «زیارت اربعین» یکی از پنج نشانه مؤمن معرفی شده است؛ روایتی که نشان میدهد اربعین از همان سدههای نخست اسلام، جایگاهی فراتر از یک مراسم عاطفی داشته و به نمادی از هویت دینی و اجتماعی شیعه تبدیل شده است.
امروز، پس از گذشت قرنها، اربعین به نمایشگاهی از جامعه مدنی اسلامی تبدیل شده است؛ جامعهای که در آن میلیونها انسان، بدون اجبار و سازماندهی متمرکز، بر پایه فرهنگ ایثار، خدمت، مهماننوازی و تعاون گردهم میآیند. هزاران موکب مردمی، میلیونها ساعت خدمت داوطلبانه و مشارکت گسترده اقشار مختلف مردم عراق، نمونهای کمنظیر از سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی است؛ سرمایهای که بسیاری از جوامع معاصر در آرزوی دستیابی به آن هستند.
در سالهای اخیر، رهبر شهیدمان(ره) نیز بارها از اربعین بهعنوان «رسانه عظیم» و «حرکت عظیم تمدنساز» یاد کردند و تأکید داشتند که این اجتماع میلیونی، ظرفیت بیبدیلی برای معرفی حقیقت اسلام، تقویت وحدت امت اسلامی و نمایش قدرت نرم ملتهای مسلمان دارد. ایشان همچنین بر این نکته تأکید داشتند که اربعین تنها متعلق به شیعیان نیست، بلکه میتواند زبان مشترک آزادگان جهان در دفاع از عدالت، کرامت انسان و مقابله با ظلم باشد.
از سوی دیگر، امام خمینی(ره) نیز با طرح این اندیشه که «این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است»، به حقیقتی تاریخی اشاره کردند که امروز در اربعین جلوهای عینی یافته است. اگر عاشورا روح مقاومت را زنده نگه داشت، اربعین آن را به یک فرهنگ اجتماعی و تمدنی تبدیل کرد.
در چنین شرایطی، تحولات امنیتی منطقه اهمیت مضاعفی پیدا میکند. تداوم درگیریها، افزایش تنشهای نظامی و حملات متقابل در نقاط مختلف غرب آسیا، ضرورت توجه ویژه به امنیت، ثبات و آرامش عراق را دوچندان کرده است. عراق امروز میزبان بزرگترین اجتماع انسانی جهان است و امنیت آن، امنیت میلیونها زائر از دهها کشور محسوب میشود.
بیتردید هرگونه ناامنی، تشدید درگیری یا آسیب به زیرساختهای این کشور، پیش از هر چیز زندگی مردم عراق و امنیت زائران را تحت تأثیر قرار میدهد. از همینرو، حفظ ثبات عراق صرفا یک ضرورت سیاسی نیست، بلکه مسئولیتی انسانی، اسلامی و منطقهای است.
اربعین به ما میآموزد که قدرت واقعی، تنها در تجهیزات نظامی خلاصه نمیشود؛ بلکه سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت مردمی و فرهنگ خدمت نیز از مهمترین مؤلفههای اقتدار ملتها هستند.
تجربه سالهای گذشته نشان داده که مردم عراق، با وجود همه مشکلات امنیتی و اقتصادی، توانستهاند با تکیه بر ایمان، همبستگی و فرهنگ میزبانی، یکی از بزرگترین جلوههای همزیستی و مسئولیتپذیری اجتماعی را به نمایش بگذارند.
اگر امروز از «تمدن نوین اسلامی» سخن گفته میشود، یکی از روشنترین مصادیق عینی آن را میتوان در راهپیمایی اربعین مشاهده کرد؛ جایی که ملیتها، مذاهب و زبانهای مختلف، بدون تبعیض و با احترام متقابل در کنار یکدیگر مسیر واحدی را میپیمایند. این همان ظرفیتی است که میتواند در برابر پروژههای تفرقه، افراطگرایی و خشونت، الگویی عملی از همبستگی و انسجام امت اسلامی ارائه دهد.
اربعین، میراث جابر بن عبدالله، پیام زینب کبری(س)، استمرار نهضت حسینی و نماد بیداری امت اسلامی است. هرچه شرایط منطقه پیچیدهتر و تهدیدها گستردهتر شود، ضرورت پاسداری از این سرمایه عظیم معنوی و مدنی نیز بیشتر احساس میشود.
امروز بیش از هر زمان دیگری باید از اربعین نه فقط بهعنوان یک مراسم، بلکه بهعنوان یک سرمایه راهبردی برای تقویت وحدت، افزایش سرمایه اجتماعی، تحکیم امنیت منطقه و ساخت آیندهای مبتنی بر کرامت، عدالت و همزیستی یاد کرد.
تازه ها
پیشنهاد سردبیر
نگاهی به سه قسمت نخست سریال کوری
از ادعای بحران اجتماعی تا درام خانوادگی
