در پایتخت تکایای مختلفی در چهارگوشه شهر وجود دارد که هریک از آنها، یادآور فرهنگ، سنت و تاریخ دهههای گذشته هستند. هرکدام از این تکایا بهفراخور مناسبتهای مختلف، فعالیتی مستمر داشته و دارند. با نصرالله حدادی، تهرانشناس برجسته و پیشکسوت درباره ماهیت و کارکرد این تکایا بیشتر به گفتوگو نشستهایم.
موضوع مورد بحث ما در این گفتوگو، بررسی وضعیت تکایایی است که در ماههای محرم و صفر به اجرای مراسم عزاداری میپردازند؛ ممکن است دراینباره توضیح دهید؟
اگر بخواهم به تاریخچه و قدمت بعضی از تکایا در تهران اشاره کنم، باید از تکیه «سادات اخوی» نام ببرم که به دوره فتحعلیشاه برمیگردد و ۲۲۰ سال قدمت دارد؛ یا تکیه آقااشرف که ۱۸۰ سال پیش تاسیس شده. درعین حال، امروز تکایایی داریم که در بازار تهران متمرکز هستند و بهشکل صنفی و عمدتا از سوی کسبه بازار اداره میشوند. نمونه آن، تکایایی هستند که در تیمچه حاجبالدوله قراردارند و از قدمت طولانی برخوردارند. ازسوی دیگر، تعدادی از تکایا هم در شمال شهر تهران و مشخصا در بازارهای اول و دوم تجریش قرار دارند، از جمله تکیه دزاشیب، تکیه دربند، تکیه نیاوران و... که همگی براساس یک فرم و معماری منسجم ساخته شده و در عین حال، با سایر تکایای تهران تفاوت دارند.
درباره تکایای جنوب تهران چطور؟
مهمترین تکیه در این زمینه، تکیه سادات اخوی است که با برخورداری از صفه و حیاط، نمونهای از معماری درونگرا محسوب میشود. این تکیه را باید از قدیمیترین تکایای پایتخت دانست، بهخصوص اینکه همچنان تا امروز فعالیت مستمر و پویای خود را حفظ کرده و هرسال هنگام فرارسیدن ماههای محرم و صفر، مراسم مفصلی در این تکیه برگزار میشود. در تکیه سادات اخوی، مراسم عزاداری حسینی بههمان شیوه مرسوم گذشته اجرا میشود، بهاینشکل که یکیدو روز مانده به پایان ماه ذیالحجه، در این تکیه باز میشود و با شروع ماه محرم، فعالیت آن از سر گرفته میشود. مدل پذیرایی از مردم هم بهسبک گذشته است؛ یعنی از اذان صبح مراسم عزاداری بهشکل کاملا سنتی با چای و نان قندی برگزار میشود؛ مردها در صفهها و اتاقها مینشینند و زنان در حیاط جای میگیرند. این مراسم تا ظهر ادامه دارد و بعد از وقفهای کوتاه، از ظهر تا پاسی از شب ادامه مییابد. بهخصوص دو دهه اول محرم و همچنین اربعین این تکیه میزبان خیل عظیمی از جمعیت است. یکی دیگر از تکایا، «صدرالعلما» نام دارد که در بازار بینالحرمین تهران واقع شده و از تاریخچهای طولانی برخوردار است. نقوشی که از گذشته روی سقف این تکیه وجود داشته همچنان بههمان شکلوشمایل باقی است.
برگزاری عزاداری ماه محرم و صفر از سوی بازاریان تهران هم آداب ویژهای دارد؟
در دهه پایانی ماههای محرم و صفر، بهخصوص در تکایای جنوب شهر، مراسمهای خاصی از سوی کسبه تیمچه حاجبالدوله برگزار میشود. بهبیان سادهتر، از هفتم محرم، در تیمچه، پارچهها و پرچمهای عزاداری را بهشکل لولهای و کرکرهای درمیآورند و هرصبح، بعد از اجرای مراسم عزاداری، این پارچهها را از دکانهای خود بالا میکشند و فعالیت روزمره را آغاز میکنند. ولی از هفتم محرم به بعد که با ایام تاسوعا و عاشورا توام است تا زمان شهادت امام سجاد (ع)، مغازهها کاملا تعطیل و کسبه به عزاداری میپردازند. در مناطقی مثل گلوبندک و چالهمیدان، تکایای قدیمی بهچشم میخورد که همچنان به همان شیوه گذشته به برگزاری مراسم میپردازند.
میشود مشخصا به اسم تعدادی از این تکایا هم اشاره کنید؟
تکیه الزهرا (س) در محله پاچنار، مربوط به خاندان آشتیانی، یکی از این تکایاست و همچنین تکیه بیتالزهرا (س) که پایگاه تمام پهلوانان و نامداران تهران محسوب میشود. در این ارتباط، تکیه دیگری هم وجود دارد که «اباالمظلوم عالم» نام دارد و در خیابان صفیعلیشاه واقع شده است. این تکیه هم متعلق به خاندان فرشچی بوده و محلی برای گردهمایی کهنهسواران گود پهلوانی بوده است. علاوه بر این، در این تکیه، هرساله بهمناسبت تولد حضرت علی (ع) و حضرت زهرا (س)، مراسم سمنوپزان نیز برگزار میشود، ولی مراسم عاشورایی در این تکیه عمدتا از دهه دوم به بعد، یعنی در ماه صفر برپا میشود.
تکایایی که بهآنها اشاره کردید، چقدر توانستهاند از گذشته تا امروز محملی برای همبستگی و همدلی بین آحاد جامعه باشند؟
میشود گفت تمام تکایایی که از گذشته تا امروز در پایتخت وجود داشتهاند، توانستهاند پایگاههای مردمی خوبی باشند و در برگزاری مراسمهای عزاداری بهمناسبت ماههای محرم و صفر، نقش زیادی ایفا کنند. نکته حائز اهمیت این است که اغلب این تکایا اصرار دارند بهشکل کاملا سنتی به برگزاری مراسم عزاداری بپردازند، شاید به این خاطر که در سالهای اخیر، سطح مداحیها در این ایام نازل شده، اما مهمترین مساله این است که تکایا هنگام اجرای فرایض مذهبی، مکانهای مناسبی برای ایجاد اتحاد و یکپارچگی بین اقشار مختلف جامعه بودهاند و بهنظرم این رویه همچنان ادامه دارد. همانطور که اشاره کردید، تکایا از دیرباز تا امروز محلی برای برقراری پیوند بین مردم بودهاند و بهنظرم امروز هم همین حالت در تکایای فعال تهران وجود دارد. بهعنوان مثال، در شش تکیهای که در شمال تهران واقع شدهاند، باوجود آنکه نسل عوض شده، اما سنت اجرای مراسم درماههای محرم و صفر بههمان شیوه سنتی وجود دارد.
اصولا تکایا توانستهاند تا امروز در تبیین حقیقت و زوایای واقعه کربلا عملکرد تاثیرگذاری داشته باشند؟
بله؛ معتقدم تکایای قدیمی بهدلیل حفظ سنتهای گذشته در اجرای مراسم عزاداری بسیار موفق بوده و هستند. هرچند بعضی از تکایا در سالهای اخیر با بدعتگذاری، به این مراسم لطماتی وارد کردهاند و من بسیار با این بدعتگذاریها مخالفم. در واقع من هم بر این باورم که مراسمات مذهبی و عاشورایی در تکایا باید به سبک و سیاق سنتی برگزار شوند. بهعنوان مثال، معتقدم در تعزیهخوانی، نباید از بلندگو و میکروفن استفاده شود، چراکه بهره گیری از ابزار صوتی امروزی، مردم را از حالوهوای تعزیهخوانی گذشته دور میکند؛ بنابراین هرچقدر که ما عزاداری را بهشکل سنتی و بر اساس اشعار قدرتمندی که در گذشته وجود داشت برگزار کنیم، حقانیت واقعه کربلا بهتر و دقیقتر به مردم منتقل میشود. در دهههای گذشته، تکایا وامدار مداحانی بودند که از سر اخلاص و بدون چشمداشت و انتظار خوشامد دیگران به قرائت واقعه کربلا میپرداختند و بهقولی، چون این مداحی از دل برآمده بود لاجرم بر دل هم مینشست. نکته مهم دیگری که باید به آن اشاره کنم این است که در تکایا، در گذشته بهروی تمام اقشار جامعه باز بود، بهویژه افراد خطاکار؛ و برگزارکنندگان مراسم عاشورایی معتقد بودند باید در تکایا به حضور این گروه از افراد توجه شود تا مورد پالایش روحی قرار بگیرند و دست از اعمال ناپسند خود بردارند. مساله دیگر که ما در حال حاضر به تکایا و حسینیههایی احتیاج داریم که بهشکل خودجوش بهوسیله مردم برگزار شود، نه اینکه دولت در تاسیس آن نقش داشته باشد. در حالی که مراسم تکایا و حسینیهها باید بهدست مردم و بدون مداخله و حمایت دولت برگزار شوند. مراسم عزاداری حضرت اباعبدللهالحسین (ع) متعلق به مردم است و باید از سمت خود مردم هم برگزارشود.
نگاهی به سه قسمت نخست سریال کوری
