تب خرید طلا در ۱۳ صفر؛ حقیقت شرعی و اقتصادی یا بازی با «شایعه غواص»؟

به گزارش جام جم آنلاین؛ این باور که خرید طلا در روز ۱۳ صفر را مایه برکت و خوش‌یمنی می‌داند، فاقد هرگونه مبنای شرعی، تاریخی و منطقی است. بررسی دقیق این پدیده نشان می‌دهد که ما با تلفیقی از رفتار‌های توده‌وار اقتصادی، سوءاستفاده‌های صنفی و یک تکنیک رسانه‌ای قدیمی روبه‌رو هستیم که هر سال در یک چرخه تکرارشونده بازتولید می‌شود.

بازاریابی با طعم خرافه؛ موج‌سواری گالری‌های طلا بر باور‌های عامیانه
در این میان، نقش ذینفعان اقتصادی و فعالان صنف طلا در دامن زدن به این موج غیرقابل‌چشم‌پوشی است. برخی از گالری‌های طلا با بهره‌گیری از تکنیک‌های بازاریابی مبتنی بر باور‌های شبه‌علمی، تلاش می‌کنند به این رفتار توده‌وار وجاهت معنوی ببخشند. به عنوان نمونه، یکی از گالری‌های معروف تهران در وب‌سایت خود با تلفیق مفاهیم سنتی و اقتصادی می‌نویسد:
«شاید برایتان سوال باشد که چرا دقیقا روز ۱۳ صفر؟ در باور‌های دیرینه ایرانیان، اعداد و تاریخ‌ها همواره دارای رمز و راز بوده‌اند. عدد ۱۳ در برخی فرهنگ‌ها نحس و در برخی مبارک تلقی می‌شود، اما در روز ۱۳ صفر، این عدد با ماه صفر گره می‌خورد و ترکیبی از امید و نیایش را به وجود می‌آورد… خرید طلا به عنوان یک دارایی باارزش، در این روز نماد ثروت، برکت و استحکام در زندگی شمرده می‌شود؛ به همین دلیل خرید یک قطعه طلا در ۱۳ صفر، نه تنها یک معامله اقتصادی، بلکه یک عمل معنوی نیز محسوب می‌شود.» این دست ادعا‌ها در حالی مطرح می‌شود که با یک جستجوی ساده تاریخی می‌توان به بی‌اساس بودن ارتباط عدد سیزده یا روز‌های خاص ماه قمری با آیین‌های کهن ایرانی پی برد و آن را صرفاً یک پیوند ساختگی برای تحریک تقاضا دانست.

دیدگاه و استفتائات مراجع تقلید درباره خرید طلا در ۱۳ صفر
با بالا گرفتن تب خرید طلا و ایجاد رفتار‌های هیجانی در بازار، مراجع عظام تقلید در سال‌های اخیر به استفتائات متعدد در این زمینه پاسخ داده‌اند. بررسی دیدگاه فقهی مراجع نشان می‌دهد که هیچ‌گونه توصیه، منع یا ویژگی خاص شرعی برای انجام معاملات در روز ۱۳ صفر وجود ندارد و خرید طلا در این روز، تفاوتی با سایر روز‌های سال ندارد.
حضرت آیت‌الله شهید خامنه‌ای با بی‌مبنا خواندن باور به نحسی یا ویژگی خاص فقهی این روز، انجام معاملات را کاملاً مجاز و عادی دانسته‌اند. همچنین آیت‌الله سیستانی تأکید کرده‌اند که روز ۱۳ صفر همانند سایر روز‌های سال است و خرید و فروش در آن فاقد هرگونه اشکال یا استحباب خاص شرعی است. در همین راستا، آیت‌الله مکارم شیرازی نیز معتقدند که اگر اعتقاد به نحوست یا برکت خاص این روز‌ها موجب ترک واجبات یا کار‌های ضروری شود، پسندیده نیست، هرچند اصل معامله از نظر شرعی کاملاً مجاز است. در تحلیل فقهی، این روز عاری از هرگونه توصیه ویژه‌ای برای خرید دارایی است.

شایعه غواص؛ تکنیک رسانه‌ای پشت پرده صف‌های طلا
فارغ از ابعاد فقهی، چرایی زنده شدن هر ساله این باور سنتی را باید در ادبیات ارتباطات و تحلیل‌های رسانه‌ای جست‌و‌جو کرد. کارشناسان رسانه، این پدیده را ذیل مفهوم شایعه غواص یا شایعه پایدار تحلیل می‌کنند. برخلاف شایعات آتشین و گذرا که پس از مدتی خاموش می‌شوند، شایعه غواص هرگز به طور کامل نابود نمی‌شود؛ بلکه پس از یک دوره انتشار اولیه، به زیر سطح آگاهی جامعه رفته و پنهان می‌شود تا در زمان و مناسبت فصلی یا تقویمی بعدی دوباره سر برآورد.
مکانیسم عمل این تکنیک بر پایه «چرخه‌های زمانی» و «محرک‌های تکرارشونده» استوار است. طراحان شایعه با تکیه بر حافظه جمعی مخاطبان و بهره‌گیری از «آشناپنداری ذهنی»، مقاومت افکار عمومی را کاهش می‌دهند. از آنجا که مخاطب سال گذشته نیز با این ادعا مواجه شده، در رویارویی جدید مقاومت ذهنی کمتری نشان می‌دهد. این چرخه فرسایشی باعث می‌شود رسانه‌ها و تحلیل‌گران هر سال ناچار شوند فرآیند راستی‌آزمایی و تکذیب را از نقطه صفر آغاز کنند؛ امری که انرژی تحلیل‌گران را مستهلک کرده و به مرور زمان از اثربخشی تکذیبیه‌ها می‌کاهد.

رمزگشایی از سود خریداران؛ برکت معنوی یا واقعیت اقتصادی؟
شاید بزرگترین محرک تداوم این شایعه، سودآوری واقعی خریداران سال‌های گذشته باشد؛ سودی که توده مردم آن را به حساب خوش‌یمنی روز ۱۳ صفر می‌گذارند، اما واقعیت‌های آماری اقتصاد ایران، روایت دیگری دارد.
نگاهی به ارقام ثبت شده نشان می‌دهد سود خریداران طلا، حاصل تورم و شرایط کلان اقتصادی کشور است، نه قداست تقویمی یک روز خاص:
•    در ۱۳ صفر سال گذشته (۱۶ مرداد ۱۴۰۴)، هر گرم طلای ۱۸ عیار حدود ۷ میلیون و ۵۷۹ هزار تومان و هر قطعه سکه امامی حدود ۸۴ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان معامله می‌شد.
•    اکنون در آستانه ۱۳ صفر سال جدید (۱۴۰۵)، قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار به حدود ۱۸ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان رسیده و سکه امامی نیز در کانال ۱۸۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان خرید و فروش می‌شود.
این مقایسه آماری نشان می‌دهد ارزش سرمایه خریداران طلا در بازه زمانی یک‌ساله بیش از دو برابر (رشد بیش از ۱۲۰ درصدی) شده است. بازار طلا طی یک سال گذشته یکی از پربازده‌ترین بازار‌های دارایی در ایران بوده و این رشد خیره‌کننده، نتیجه مستقیم انتظارات تورمی، نوسانات ارزی و تحولات اقتصادی کشور است. نسبت دادن این بازدهی به «خوش‌یمن بودن ۱۳ صفر»، مغالطه‌ای است که واقعیت‌های ساختار اقتصادی را پنهان کرده و بستر را برای جولان بیشتر شایعات رسانه‌ای هموار می‌سازد.