دیپلماسی فرهنگی؛ راهگشای معرفی ایران

او که درحال‌حاضر سفیر فرهنگ و هنر مرکز فرهنگی آسیاست، در کارنامه خود سمت‌های دیگری، چون نایب‌رئیس انجمن بین‌المللی آموزش‌و‌پرورش تطبیقی، مدیر مرکز آموزش آنلاین هنر و صنایع دستی آسیا و ... را نیز ثبت کرده است. تقوی در سال‌های اخیر در کشور‌های مختلف به‌ویژه فیلیپین، شعبه انجمن خوشنویسان را راه‌اندازی کرده و از این رهگذر، به معرفی زوایای تاریخی و فرهنگی ایران در این کشور پرداخته است. برگزاری نمایشگاه خوشنویسی با عنوان «خانواده» مشتمل بر آثاری از هنرمندان معاصر ایرانی و کره‌ای همزمان با مراسم شصت‌وسومین سالروز برقراری روابط دیپلماتیک میان جمهوری کره‌جنوبی و جمهوری اسلامی ایران با حضور سفیر این کشور و رئیس مرکز هماهنگی‌های فرهنگی مجمع گفت‌وگوی همکاری آسیا نیز از تازه‌ترین فعالیت‌های او به‌شمار می‌رود. با این هنرمند و سفیر فرهنگی مرکز فرهنگی آسیا درباره تاثیرات تبادل فرهنگی ایران با کشور‌های دیگر به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم. 

 با توجه به این‌که در سال‌های اخیر، به راه‌اندازی شعبه انجمن خوشنویسان در فیلیپین پرداخته‌اید، اگر ممکن است درباره دستاورد‌های این حرکت صحبت کنید.
سال ۱۳۹۵، همسرم محمد جعفری‌ملک که درحال‌حاضر رئیس مرکز هماهنگی‌های فرهنگی مجمع گفت‌وگوی همکاری آسیاست، ماموریت یافت تا به‌عنوان رایزن فرهنگی ایران به فیلیپین برود. کاری که من و همسرم در طول سه سال در این کشور انجام دادیم، تلاشی خستگی‌ناپذیر برای تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران بوده است. به‌خصوص این‌که ما بر این باوریم دیپلماسی فرهنگی همواره زیربنای اصلی دیپلماسی سیاسی به‌شمار می‌رود و تاثیر بسزایی در برقراری ارتباط ایران با دیگر کشور‌ها دارد. از این‌رو، راه‌اندازی شعبه انجمن خوشنویسی در مانیل، به‌مثابه بذری بود که در قلب مردمان این کشور کاشتیم و خوشحالیم که این ارتباط همچنان بعد از اتمام ماموریت ما در این کشور ادامه دارد. کما این‌که پیام‌های دریافتی از سوی هنرمندان این کشور نشان می‌دهد راه‌اندازی و فعالیت‌هایی که در راستای این اتفاق صورت‌گرفت، توانست راهگشای حرکت‌های تازه در عرصه خوشنویسی بین دو کشور باشد. البته ناگفته نماند که در این سال‌ها به تاسیس یک مرکز آموزش آنلاین نیز پرداخته‌ایم که زیر نظر دبیرخانه‌ای‌سی دی فعالیت می‌کند و مسئولیت آن به عهده من است. دلیل راه‌اندازی این مرکز به شکل آنلاین احساس نیاز به نهادی بود که فرآیند اتفاقات غیرقابل‌پیش‌بینی مانند بروز جنگ‌ها و بیماری کرونا، به قطع ارتباط ما با دنیا منجر نشوند. در مدت اقامت در فیلیپین کار‌های مشترکی را در قالب خوشنویسی و با موضوعاتی، چون امام‌حسین (ع)، صلح، مادر و ... با جمعی از هنرمندان این کشور انجام دادیم. ضمن این‌که در این سال‌ها مقالاتی را با موضوع قرابت خوشنویسی فیلیپین و نستعلیق ایرانی نوشته‌ام که در فصلنامه دانشگاه تهران به چاپ رسیده است. با داشتن چنین پیش‌زمینه‌ای، در سال‌هایی که در فیلیپین حضور داشتیم به برگزاری ۷۰ ورک‌شاپ پرداختم و شخصا برندی را به نام «گفت‌وگوی ادیان از طریق هنر خوشنویسی» راه‌اندازی کردم. برداشتن چنین قدمی نه‌تنها در جهت معرفی بیشتر خوشنویسی ایران موثر بود که موجب شد مردم فیلیپین، ایران فرهنگی را بهتر بشناسند. از آنجا که تلفظ انگلیسی کشور ما همواره با تلفظ نام کشور عراق اشتباه گرفته می‌شود، کار‌های زیادی در حوزه آکادمیک در این ارتباط انجام دادیم و به معرفی الفبای فارسی پرداختیم. حتی در این زمینه من و همسرم به شکل مشترک به نگارش یک دانشنامه فرهنگی هم اقدام کردیم که «جامعه فرهنگ و تاریخ فیلیپین» نام دارد. 
 توجه به نقش زبان فارسی در تقویت هویت فرهنگی در ماه‌های اخیر که کشورمان درگیر دو جنگ تحمیلی بوده بیش از پیش شده است، بااین‌حال رایزنان فرهنگی در کشور‌های دیگر چقدر می‌توانند در این زمینه موثر باشند و درباره حضور شما در مانیل این مسأله به چه شکل بوده است؟
گسترش و معرفی زبان فارسی در کشور‌هایی مانند فیلیپین جای کار بسیار دارد. به‌ویژه این‌که زبان فارسی در قیاس با سایر زبان‌ها، در این سال‌ها کمتر مورد تحریف قرار گرفته است. در سال‌های اخیر، دکتر طجر، پژوهشگر زبان و ادب فارسی، ۳۰۰ کلمه مشترک بین ایران و فیلیپین پیدا کرده است و در این ارتباط می‌توان به این آیه قرآن‌کریم که می‌فرماید: «ما شما را از یک پدر و مادر آفریدیم» رسید. یا وقتی شعر معروف «تو را من چشم در راهم» نیما را به شکل شکسته نستعلیق در فیلیپین نوشتم، هنرمندان این کشور تحت‌تاثیر پیچ‌و‌تاب و کرشمه‌های این خط قرار گرفتند. از سوی دیگر، اغلب هنرجویان انجمن خوشنویسی در مانیل را دانشجویان تشکیل داده بودند که با ذوق و شوق در کلاس‌ها حضور می‌یافتند. بی‌تردید آسیا مهد تمدن است و ما در آن بازه زمانی، هرچه در جنوب فیلیپین پیش‌رفتیم، این اشتراکات برای‌مان قابل‌لمس‌تر بود. اگرچه تصمیم داشتیم در زمینه اشتراکات نسخ خطی ایران و فیلیپین هم کار‌هایی انجام دهیم که متاسفانه عمر این ماموریت کفاف نداد. 
 شما در سال‌های اخیر، قرآن‌کریم را خوشنویسی کردید. این کار به سفارش کدام نهاد صورت‌گرفت و درحال‌حاضر این قرآن در کجا نگهداری می‌شود؟
پیش از شروع نگارش قرآن، برخی به این مسأله اشاره داشتند که شاید بهتر است به‌جای نگارش قرآن‌کریم، شاهنامه را به خط بنویسم، چراکه تصورشان بر این بود نوشتن قرآن با خوشنویسی کار آسانی نیست. اما یک نیروی درونی مرا به سمت نگارش قرآن جذب می‌کرد. جالب این‌که کاغذی که بشود قرآن را روی آن نوشت پیدا نمی‌شد و به‌ناچار، هزار صفحه کاغذ ژاپنی که زبر و سنگین است را به همراه قلم «جاوا» خریداری کردم و با خود به فیلیپین بردم. چون نگارش این اثر با قلم «دزفولی» میسر نیست. برخلاف تصورم، در مانیل به‌دلیل شرایط اقلیمی و میزان رطوبت بالا، شیار کاغذ‌ها مسطح شد و من توانستم نگارش قرآن‌کریم را شروع کنم. نگارش قرآن‌کریم هشت‌ماه طول کشید و بعد از اتمام، از سوی دوستان دارالقرآن سه بار مورد تصحیح و اعراب‌گذاری قرار گرفت. بعد از آن، بعضی از سازمان‌ها و نهاد‌های مختلف متقاضی انتشار و رونمایی از این قرآن شدند، ولی احساس قلبی خودم این بود که این قرآن، ودیعه‌ای است که باید به امام‌زمان (عج) تقدیم شود. درنهایت آن را به دخترانم اهدا کردم و بعد از آن، طی ملاقات حضوری که با رهبر شهید داشتم، قرآن را به ایشان تقدیم نمودم و درحال‌حاضر در موزه هدایای مردمی به رهبر انقلاب در مصلی قرار دارد. امیدوارم بعد از پایان جنگ و به ثبات رسیدن شرایط، در‌های این موزه به روی مردم باز شود و شاهد آثار ارزشمند ازجمله یادگاری‌های شهدا که در این مکان نگهداری می‌شوند باشند. 
طی ماه‌های اخیر نمایشگاه مشترک خوشنویسی بین ایران و کره‌جنوبی همزمان با شصت‌وسومین سال برقراری روابط دیپلماتیک دو کشور به نمایش درآمد که شما متولی برگزاری آن بودید. ممکن است دراین‌باره هم توضیح دهید؟
این نمایشگاه با همکاری مرکز هماهنگی‌های فرهنگی مجمع گفت‌وگوی آسیا و سفارت کره‌جنوبی در ایران برگزار شد. در این رویداد، جمعی از سفرای مقیم، هنرمندان برجسته، دیپلمات‌ها و شخصیت‌های فرهنگی بین‌المللی حضور داشتند و نمایش آثار خوشنویسی ایران و کره، جلوه‌ای از تعاملات هنری و همگرایی میان ملت‌های آسیایی را به دنبال داشت. انتخاب موضوع «خانواده» برای این رویداد، اقدامی دقیق، ارزشمند و همسو با ارزش‌های مشترک فرهنگی از سوی سفیر کره‌جنوبی در ایران بود. معتقدم نقش هنرمندان در روابط سیاسی را نباید نادیده‌گرفت. درواقع آنها هستند که روابط سیاسی را تحکیم می‌بخشند و با برگزاری برنامه‌هایی از این دست، می‌توان رابطه‌های دوستانه‌ای نه‌تنها میان ایران و کره، بلکه تمام کشور‌های جهان بنا کرد. ما در این سال‌ها در حوزه‌ای‌سی‌دی با تمام سفرا در ارتباط هستیم و به‌عنوان سربازان وطن تلاش کرده‌ایم تا در شناسایی و معرفی زوایای پیدا و پنهان ایران به کشور‌های دیگر نقش داشته باشیم. 
 برگزاری چنین نمایشگاهی چطور شکل‌گرفت؟
از آنجا که من مدرس رشته تاریخ هنر در دانشگاه هستم، هنگام ملاقات با هریک از سفرای کشور‌های مختلف، روی انتخاب وتقدیم هدیه تامل می‌کنم. وقتی سفیر کره به ایران آمد، من دو مرغ بسم‌الله را به وسیله طلا تذهیب کرده و به ایشان هدیه کردم. کیم جون‌پیو با دیدن این اثر، عکسی را در تلفن‌همراه خود نشان داد و به این مسأله اشاره کرد که با تاریخچه مرغ بسم‌الله در تاریخ ایران آشنایی دارد. او بر این مسأله تاکید کرد که نفوذ هنر ساسانی به شبه‌جزیره کره از طریق جاده‌ابریشم موضوعی پذیرفته‌شده در پژوهش‌های تاریخی است و برخی نقوش فلزی، جام‌ها، نقش پرندگان، بال‌ها و موتیف‌های گیاهی ساسانی به شرق‌آسیا، ازجمله پادشاهی شیلا در کره، راه‌یافته‌اند. سکه‌های ساسانی با تصاویر شاه، آتشدان و گاه نماد‌های جانوری شناخته شده‌اند و برخی از این سکه‌ها یا شکل‌های مشابه آنها در شرق‌آسیا نیز یافت شده است. بعد از مدتی که از این ملاقات گذشت، یک روز ایشان تماس‌گرفت و ایده برگزاری چنین نمایشگاهی با موضوع خانواده را مطرح کرد. من هم به این مسأله فکر کردم که برگزاری این نمایشگاه می‌تواند فرصت مناسبی برای ادای دین من به دو استاد خوشنویسی باشد، در نتیجه از هنرمندان پیشکسوت عرصه خوشنویسی یعنی آقایان اسرافیل شیرچی و مجتبی سبزه دعوت کردم تا آثارشان را در این نمایشگاه در کنار تابلو‌های خوشنویسی یوهان داک، رئیس انجمن خوشنویسی کره‌جنوبی به نمایش بگذارند.
 به‌عنوان یک سفیر فرهنگی فکر می‌کنید حرکت‌هایی از این دست چقدر می‌تواند در تبیین هویت ملی ایران نزد کشور‌های دیگر موثر باشد؟
طبعا یک سفیر فرهنگی در درجه اول باید به اعتمادسازی نزد کشور‌های دیگر بپردازد و سپس، ویژگی‌های کشور خود را به زبان هنر که زبانی لطیف و درعین‌حال تاثیرگذاراست منتقل کند. فرهنگ و هنر از دیرباز تا امروز، در نزدیک‌کردن کشور‌ها و درنوردیدن مرز‌های جغرافیایی نقش بسزایی داشته است. به‌خصوص هنر خوشنویسی که به‌دلیل دارا بودن شاخصه‌های متعدد، دارای چنین ویژگی است. چندان که به گفته رئیس انجمن خوشنویسان کره‌جنوبی در جریان آن رویداد، خوشنویسی در جای‌جای زندگی ایرانیان به چشم می‌خورد. نه‌تنها خوشنویسی که سایر شاخه‌های هنری هم می‌توانند عاملی برای تحکیم پیوند فرهنگی ایران با دیگر کشور‌ها باشند، مشروط بر آن‌که، ابزار درستی برای انتقال مفاهیم مورد نظر واقع شوند.