اربعین؛ جلوه‌ای جهانی از تمدن معنوی شیعه

در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید‌مهدی خاموشی، رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه، با اشاره به وجود بیش از ۸ هزار و ۷۶۰ بقعه متبرکه در کشور، این ظرفیت را یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی و دینی ایران دانست. 
وی با تاکید بر این‌که بیش از ۳۰ پیامبر الهی در ایران مدفون هستند، این موضوع را نشانه‌ای از جایگاه بین‌ادیانی این سرزمین عنوان کرد. او با نقل خاطره‌ای از حضور یهودیان در بقعه حضرت دانیال نبی (ع)، بر مشترکات ادیان الهی تاکید کرد و گفت که در اسلام، ایمان به همه پیامبران یک اصل اساسی است. این نگاه، بستری برای گفت‌وگوی بین‌ادیانی و تقویت همزیستی دینی فراهم می‌کند. خاموشی همچنین با اشاره به این‌که بیش از ۹۰ درصد بقاع متبرکه متعلق به خاندان اهل‌بیت (ع) است، نقش این بزرگان را در گسترش معارف دینی در ایران بسیار مهم دانست. حضور امامزادگان در نقاط مختلف کشور، نه‌تنها باعث تقویت باور‌های دینی شده، بلکه به شکل‌گیری هویت فرهنگی و اجتماعی مردم نیز کمک کرده است. به‌گفته او، این اماکن صرفا زیارتگاه نیستند، بلکه الگو‌های رفتاری و اخلاقی را در سطح فردی و اجتماعی تقویت می‌کنند. 
 تمدن معنوی و پیوند آن با ایمان
رئیس سازمان اوقاف در ادامه سخنان خود، مفهوم تمدن را فراتر از زیرساخت‌های مادی دانست و بر نقش عناصر معنوی در شکل‌گیری تمدن تاکید کرد. او با اشاره به دیدگاه برخی اندیشمندان دینی، تمدن ایران را مبتنی بر ایمان و معنویت معرفی و اظهار کرد این نوع تمدن، برخلاف تمدن‌های صرفا مادی، از‌بین‌رفتنی نیست. خاموشی با انتقاد از نگاه‌های اومانیستی در تمدن غرب، تاکید کرد که تمدن بدون تکیه بر وحی الهی، به نابرابری و سلطه‌جویی منجر می‌شود. در مقابل، تمدن الهی بر پایه عدالت، معنویت و بازگشت به خداوند شکل می‌گیرد. او با استناد به آیات قرآن، این بازگشت را حقیقتی بنیادین در زندگی انسان دانست. در همین راستا، او پدیده‌هایی مانند راهپیمایی اربعین را نمونه‌ای از تجلی این تمدن معنوی معرفی کرد؛ حرکتی که میلیون‌ها نفر را از سراسر جهان گرد هم می‌آورد و نشان‌دهنده پیوند عمیق عاطفی و اعتقادی میان انسان‌هاست. به‌گفته او، این نوع همبستگی نیازی به تبلیغ ندارد، بلکه خود به‌عنوان یک واقعیت اجتماعی قابل مشاهده است. خاموشی همچنین به نقش ایمان در ایجاد روحیه مقاومت اشاره کرد و آن را عامل اصلی ایستادگی ملت‌ها در برابر فشار‌های خارجی دانست. او با ذکر مثال‌هایی از منطقه، این مقاومت را پدیده‌ای ریشه‌دار در آموزه‌های دینی و پیوند با اهل‌بیت (ع) معرفی کرد. 
 سرمایه اجتماعی و کارکرد فرهنگی امامزادگان
در بخش دیگری از این نشست، سید‌ضیاء هاشمی، معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور، بقاع متبرکه را فراتر از اماکن مذهبی دانست و آنها را کانون‌های تولید سرمایه اجتماعی معرفی کرد. به‌گفته او، این اماکن می‌توانند با ایجاد همبستگی اجتماعی، نقش مهمی در کاهش فاصله‌های طبقاتی و فرهنگی ایفا کنند. هاشمی تاکید کرد که کنگره‌هایی از این دست باید از روایت‌های صرفا تاریخی عبور کرده و به تولید محتوای فرهنگی و هنری ماندگار بپردازند. او پیشنهاد داد که با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ادبی و هنری، شخصیت‌هایی مانند حضرت بی‌بی حکیمه (س) به الگو‌هایی الهام‌بخش برای نسل امروز تبدیل شوند. وی همچنین به وضعیت تمدن معاصر اشاره کرد و گفت که جهان امروز با وجود پیشرفت‌های مادی، با خلأ معنوی مواجه است. از نظر او، ایران می‌تواند با تکیه بر میراث فرهنگی و دینی خود، الگویی از «معنویت عقلانی» ارائه دهد که پاسخگوی نیاز‌های انسان معاصر باشد. در ادامه، حجت‌الاسلام حمیدرضا ارباب‌سلیمانی، معاون قرآن و عترت وزارت فرهنگ‌و‌ارشاد اسلامی، با استناد به آیات قرآن، تکریم امامزادگان را از مصادیق «شعائر الهی» دانست. او تاکید کرد که بزرگداشت شخصیت‌های دینی، نه‌تنها یک سنت فرهنگی است بلکه ریشه در آموزه‌های قرآنی دارد. وی با اشاره به مفهوم «مودت» در قرآن، آن را فراتر از محبت قلبی دانست و بر لزوم تجلی آن در رفتار اجتماعی تاکید کرد. به‌گفته او، توجه به امامزادگان می‌تواند به افزایش سرمایه اجتماعی و کاهش شکاف‌های اجتماعی منجر شود. حضور مشترک اقشار مختلف مردم در این اماکن، زمینه‌ساز تقویت همبستگی و همدلی در جامعه است. ارباب سلیمانی همچنین به نقش این بقاع در کاهش فاصله میان اقوام و حتی ملت‌ها اشاره کرد و گفت که حضور زائرانی از کشور‌های مختلف، نشان‌دهنده ظرفیت این اماکن در ایجاد پیوند‌های فراملی است. به باور او، امامزادگان با ترویج فرهنگ قرآن و عترت، نقش مهمی در شکل‌دهی به هویت دینی و فرهنگی جامعه ایفا کرده‌اند.