از حماسه باستان تا سینمای نولان؛ فیلم «اودیسه» چقدر به شعر هومر وفادار است؟
تبدیل یک شعر حماسی ۱۲ هزار خطی که خواندن کامل آن یک روز زمان میبرد به یک اثر سینمایی سه ساعته، از همان ابتدا کارگردان را ناگزیر به حذف و تلخیص بخشهای زیادی از داستان میکند. این چالش بزرگ در فیلم «اودیسه» ساخته کریستوفر نولان نیز به وضوح دیده میشود. نولان در این اقتباس سینمایی، بسیاری از صحنهها و شخصیتهای کلیدی حماسه باستانی هومر را کنار گذاشته، در برخی اپیزودها زاویه دید داستان را تغییر داده و بخشهایی را نیز بر اساس دیدگاه هنری خود به روایت اضافه کرده است. در این گزارش، مهمترین تغییرات ساختاری فیلم اودیسه کریستوفر نولان را در مقایسه با شاهکار هومر بررسی میکنیم.
حذف خدایان المپ و تعدیل شخصیتهای اسطورهای
به گزارش جام جم آنلاین؛ یکی از بزرگترین تغییرات در تحلیل فیلم اودیسه نولان، نحوه برخورد او با متافیزیک و خدایان یونان باستان است. در نسخه مکتوب هومر، المپنشینان نقشی مستقیم در سرنوشت اودیسئوس دارند؛ حماسه با مشاجره زئوس و آتنا آغاز میشود و پوزئیدون مدام در مسیر سفر اودیسئوس سنگاندازی میکند. با این حال، نولان تمام خدایان را حذف کرده و تنها آتنا (با بازی زندایا) را به عنوان تجسم ذهنی و نماد وجدان اودیسئوس (با بازی مت دیمون) به تصویر میکشد.
علاوه بر حذف قلمرو خدایان، نولان بخش مهم ملاقات با نوسیکا و قوم فائاکیها را نیز کاملاً از فیلمنامه خط زده است. در شعر اصلی، اودیسئوس داستان ماجراجوییهای خود با سیکلوپ و سیرسه را برای فائاکیها تعریف میکند تا راهی برای بازگشت به وطن بیابد؛ اما در فیلم اودیسه کریستوفر نولان، این ماجراها به عنوان «خاطرات بازیابیشده» برای کالیپسو (با بازی شارلیز ترون) روایت میشوند. همچنین ارواح سرشناسی مانند آشیل، آیاس و مادر اودیسئوس از فصل دنیای زیرین حذف شدهاند و تنها ملاقات اودیسئوس با فرمانده سابقش، آگاممنون (بنی سفدی)، به نمایش درمیآید.
تعدیل خشونتهای باستانی و تغییر آزمون پنلوپه
نسخه سینمایی نولان در زمینه بازنمایی خشونت نیز دست به سانسور و بازنویسی زده است. در شعر هومر، تلماک ۱۲ زن برده خائن را به دار میآویزد و ملانتیوسِ گلهدار با شکنجهای هولناک کشته میشود. نولان با حذف این صحنههای خشن، سرنوشت متفاوتی را برای شخصیت ملانتو (با بازی میا گاث) رقم میزند؛ جایی که او توسط خود پنلوپه (با بازی آن هاتاوی) محکوم شده و در میان معرکه جنگ با خواستگاران کشته میشود.
تغییر مهم دیگر به «آزمون تختخواب» مربوط میشود. در کتاب هومر، پنلوپه با هوشمندی از اودیسئوس میخواهد راز ساختار تختخواب زیتونیشان را فاش کند تا هویت او ثابت شود؛ آزمونی که نشاندهنده هوش سرشار پنلوپه همپای همسرش است. نولان با حذف این آزمون نمادین، تایید هویت اودیسئوس را به نشان دادن یک مجسمه کوچک از آتنا محدود کرده که پویایی رابطه این زوج را دستخوش تغییر میکند.
اضافات نولان؛ از اسب تروآ تا ارجاعات تاریخی
هرچند نولان بخشهای زیادی از اثر هومر را حذف کرده، اما با نگاهی به سایر منابع اساطیری، بخشهایی را به فیلم افزوده است. هومر در اودیسه هرگز داستان کامل اسب چوبی تروآ را روایت نمیکند و فقط به آن اشارههای کوتاهی دارد؛ اما نولان به دلیل اهمیت این رویداد در سرنوشت اودیسئوس، آن را به تصویر کشیده است. همچنین شخصیت سینون (با بازی الیوت پیج) که ترواییها را برای پذیرش اسب فریب میدهد، در شعر هومر وجود ندارد و نولان او را از کتاب دوم «انئید» ویرژیل به فیلم اضافه کرده است.
یکی دیگر از ابداعات تاریخی کارگردان، اشاره به تهدید «مردمان دریا» و تغییر انگیزه جنگ تروآ به کنترل «مسیرهای تجاری» است. این موضوعات گرچه در حماسه هومر جایی ندارند، اما نشاندهنده تحقیقات تاریخی نولان درباره اواخر عصر برنز و تلاش او برای واقعگرایانهتر کردن بستر داستانی فیلم است.
تغییر در پرداخت سیرسه، کالیپسو و هیولای یکچشم
در تحلیل فیلم اودیسه نولان، تغییر در شخصیتپردازی سیرسه و کالیپسو کاملاً مشهود است. کالیپسوی نولان با استفاده از گلهای لوتوس اودیسئوس را بیهوش میکند تا خاطراتش را پاک کند، در حالی که در نسخه هومر، او بدون مواد مخدر و تنها از روی میل شدید عاشقانه اودیسئوس را نزد خود نگه میدارد. در همین حال، سیرسه (با بازی سامانتا مورتون) در فیلم نولان با انگیزهای فمینیستی و خشم از رفتارهای حیوانی مردان دست به تبدیل آنها به خوک میزند، اما در نهایت با دیدن اشتیاق گروه برای بازگشت به خانه، تغییر موضع میدهد.
سیکلوپ (غول یکچشم) نیز در فیلم بسیار کمحرف و ترسناکتر طراحی شده است. این سکوت باعث شده بازیهای کلامی مشهور اودیسئوس، مانند معرفی خود به عنوان «هیچکس» و در نهایت فاش کردن غرورآمیز نام واقعیاش که منجر به نفرین پوزئیدون میشود، از فیلم حذف شوند. نولان با این تغییر، جنبه فریبکاری اودیسئوس را کمرنگ کرده و در عوض بر تابآوری روانی و ترومای جنگی او تمرکز کرده است.
پایانبندی متفاوت؛ عبور از نبرد خانوادگی به سوی افق
بسیاری از منتقدان، پایانبندی شعر اصلی هومر را غیرمنتظره و ضداوج میدانند؛ جایی که پس از کشتار خواستگاران، اودیسئوس با خویشاوندان آنها وارد جنگ میشود و خدایان در نهایت صلح برقرار میکنند. نولان با هوشمندی تمام این بخشها، از جمله ملاقات اودیسئوس با پدرش لائرتس را حذف کرده است. در نسخه سینمایی، با پادشاه شدن تلماک (با بازی تام هالند)، اودیسئوس و پنلوپه برای ادای احترام به کشتهشدگان جنگ، سفری جدید را به سوی افق آغاز میکنند تا پایانی حماسی و سینماییتر رقم بخورد.
گفت و گو
