حضرت عبدالعظیم حسنی چگونه تاریخ و هویت شهر ری را تغییر داد؟

حضرت عبدالعظیم حسنی چه تأثیری بر تاریخ و هویت شهر ری گذاشت؟ از ورود ایشان به ری و شکل‌گیری حرم تا رونق اقتصادی، اجتماعی و مذهبی این شهر را بررسی کرده‌ایم.

امروز زادروز شخصیتی است که شهر ری با وجود او معنایی دیگر پیدا کرد. اگر زمانی ری یکی از شهر‌های پررونق دنیای قدیم بود که امارتش بسیاری را از راه به‌در می‌کرد، امروز آن را به نام مدفن حضرت عبدالعظیم حسنی می‌شناسیم و قرار است بررسی کنیم وجود ایشان چه تأثیری در تاریخ این شهر گذاشته است.

کد خبر: ۱۵۶۶۹۱۲

نویسنده امیرحسین حیدری / جام جم آنلاین

به گزارش جام جم آنلاین؛ ری شهری پرسابقه بوده که در دوره اسلامی نیز از مراکز مهم سیاسی، علمی و اقتصادی به شمار می‌رفت. در میان تمام شخصیت‌هایی که نامشان با ری گره خورده است، حضرت عبدالعظیم حسنی جایگاه متفاوتی دارد؛ شخصیتی که در قرن سوم هجری وارد ری شد، در میان شیعیان این شهر جایگاهی علمی و دینی پیدا کرد و پس از وفاتش، آرامگاه او به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین کانون‌های مذهبی و سپس شهری این منطقه تبدیل شد.

ورود حضرت عبدالعظیم حسنی به ری؛ اقامت مخفیانه در میان شیعیان

ورود حضرت عبدالعظیم حسنی، اما یک ورود عادی نبود. گرچه در شهر ری شیعیانی سکونت داشتند، اما به خاطر وجود حکومتی، چون حکومت عباسی، ایشان مخفیانه وارد شدند. مدتی هویت خود را پنهان نگه داشتند و در محله‌ای به نام «سکة‌الموالی» در خانه یکی از شیعیان ساکن شدند. خبر حضور ایشان به‌تدریج در میان شیعیان منتشر شد و آنان برای دیدار و دریافت دانش دینی نزد او می‌رفتند.

جایگاه حضرت عبدالعظیم در میان شیعیان را می‌توان در روایاتی که از امام هادی (ع) نقل شده است جست‌و‌جو کرد. در یکی از گزارش‌های مشهور آمده است فردی از اهالی ری درباره مسائل دینی خود نزد امام هادی (ع) می‌رود و امام او را به عبدالعظیم ارجاع می‌دهد تا پاسخ پرسش‌هایش را از او بگیرد. اما این اهمیت تنها به زمان حیات ایشان محدود نشد و پس از فوت ایشان، مدفنش به زیارتگاه تبدیل شد و در دوره آل‌بویه از آن با عنوان «مشهد» یاد شد.

آرامگاه حضرت عبدالعظیم چگونه به مرکز مذهبی ری تبدیل شد؟

همین نقطه است که می‌توان دید شخصیت حضرت عبدالعظیم حسنی، علاوه بر اینکه در تاریخ شهر ری تأثیرگذار بود، در چهره این شهر نیز تغییراتی ایجاد کرد؛ چراکه مدفن ایشان در طول چند قرن به زیارتگاهی مهم در میان شیعیان تبدیل شد و به‌تبع آن، مجموعه‌ای از فعالیت‌های مذهبی، اجتماعی و اقتصادی را پیرامون خود شکل داد. در دوره‌های بعد، حرم توسعه یافت، موقوفات به آن اختصاص پیدا کرد، بازار‌ها در اطراف آن شکل گرفتند و رفت‌وآمد زائران، اهمیت اجتماعی و اقتصادی منطقه را افزایش داد.

تأثیر حرم حضرت عبدالعظیم بر رونق دوباره ری

در دوره صفوی، این روند شتاب بیشتری گرفت. توجه حکومت مرکزی به زیارتگاه‌ها و بقاع متبرکه از یک طرف و افزایش موقوفات موجب شد حرم عبدالعظیم (ع) جایگاه تثبیت‌شده‌تری در ساختار مذهبی ایران پیدا کند. اما مهم‌ترین اثر تاریخی زیارتگاه حضرت عبدالعظیم حسنی را در تحولات شهری ری می‌توان دید. شهر تاریخی ری که در تندباد حوادث، به‌ویژه حمله مغول‌ها، رونق و جایگاه خود را از دست داده بود، به واسطه حضور شخصیت عبدالعظیم حسنی (ع) و مدفن ایشان در این شهر، شاهد شکل‌گیری دوباره سکونت و فعالیت شهری در اطراف برخی مراکز مذهبی بود و در این میان، حرم عبدالعظیم (ع) به یکی از مهم‌ترین نقاط این بازسازی تبدیل شد.

از ری تا تهران؛ رونق زیارت در دوره قاجار

این تأثیر در دوره قاجار نمایان‌تر شد. با پایتخت شدن شهر تهران و فاصله کم آن با حرم عبدالعظیم حسنی، این زیارتگاه به یکی از مقصد‌های مهم سفر‌های مذهبی مردم تهران تبدیل شد. زائران برای رفتن به شاه عبدالعظیم راهی ری می‌شدند و حضور گسترده آنان به رونق بازار، خدمات، اقامتگاه‌ها و فعالیت‌های وابسته به زیارت کمک می‌کرد.

پیوند تهران و حرم عبدالعظیم حسنی (ع) تنها به همین‌جا ختم نشد و رونق سفر‌های مذهبی میان تهران و شهر ری باعث شد تا نخستین خط راه‌آهن ایران میان این دو شهر ایجاد شود. حرم عبدالعظیم (ع) در دوره قاجار فقط محل زیارت هم نبود و در برخی مقاطع به فضایی برای تحولات اجتماعی و سیاسی تبدیل شد. در جریان وقایع منتهی به انقلاب مشروطه، شماری از علما و معترضان در حرم شاه عبدالعظیم بست نشستند و این مکان در زنجیره حوادث سیاسی آن دوره قرار گرفت.

حرم عبدالعظیم و شکل‌گیری هویت امروز شهر ری

ری امروز با همه تغییراتش، هنوز بخشی از هویت خود را از همین پیوند تاریخی می‌گیرد؛ پیوندی که نشان می‌دهد گاهی اثر یک شخصیت تاریخی فقط در کار‌هایی که در زمان حیات خود انجام داده خلاصه نمی‌شود. گاه یک نام، یک مزار و یک سنت زیارتی می‌تواند پس از قرن‌ها بر جغرافیا، اقتصاد، مناسبات اجتماعی و حتی حافظه تاریخی یک شهر اثر بگذارد. در مورد حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، این ماندگاری را می‌توان در پیوندی دید که میان نام او و تاریخ ری شکل گرفته است؛ پیوندی که پس از گذشت بیش از هزار سال همچنان ادامه دارد.