«جامجم» در گفتوگو با رئیس مرکز ملی پیشبینی و مدیریت مخاطرات وضع هوا بررسی کرد
گرمای هوا تا کی ادامه دارد؟
روزهای داغ تابستان در حالی بر کشور حاکم شده که افزایش محسوس دمای هوا در بسیاری از استانها، بهویژه در جنوب و جنوبغرب ایران، بار دیگر بحث گرمای شدید، رکوردهای دمایی و پیامدهای آن را به یکی از موضوعات مهم روز تبدیل کرده است، اما تداوم موج گرما فقط یک موضوع هواشناسی نیست و میتواند بر سلامت گروههای آسیبپذیر، وضعیت کشاورزی و فشار بر منابع آبی کشور نیز اثرگذار باشد.
در ادامه با صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیشبینی و مدیریت مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور، درباره ابعاد مختلف این روزهای گرم بهگفتوگوپرداختهایم.
گرمای هوای این روزها آیا نسبت به سالهای گذشته افزایش داشته است؟
ما طی روزهای گذشته شاهد حضور و استمرار هوای گرم در کشور بودیم. بخشی از این موضوع، در واقع، بهطور طبیعی به فصل مربوط میشود؛ یعنی از نظر اقلیمی، ۱۰ روز پایانی تیرماه و ۱۰ روز ابتدایی مردادماه، گرمترین روزهای سال در کشور محسوب میشوند، اما طی روزهای گذشته، علاوه بر این شرایط فصلی، افزایش دما نسبت به میانگین بلندمدت نیز در کشور رخ داده است. طی هفت روز گذشته، متوسط دمای کشور حدود ۱.۷ درجه سانتیگراد بیش از میانگین بلندمدت بوده است.
کدام مناطق کشور رکورددار افزایش دمابودهاند؟
براساس دماهای ثبتشده طی ۲۴ ساعت گذشته منتهی به دوشنبه گرمترین ایستگاه هواشناسی کشور، امیدیه در استان خوزستان با دمای ۵۱.۸ درجه سانتیگراد بوده است. همچنین، یکی از ایستگاههای اهواز دمای ۵۱.۶ درجه و بندر ماهشهر نیز دمای ۵۱.۴ درجه سانتیگراد را گزارش کردهاند. بنابراین، در این مدت در تعداد زیادی از نقاط کشور، دماهای بالای ۵۰ درجه ثبت شد که عمدتا مربوط به استان خوزستان و بخشهایی از استان بوشهر بوده است. در میان مراکز استانها نیز، اهواز با دمای ۵۰.۲ درجه سانتیگراد گرمترین مرکز استان بود. پس از آن، قم با ۴۵.۹ درجه و سمنان با ۴۲.۶ درجه سانتیگراد، گرمترین مراکز استان بودند.
آیا موج گرما ادامه دارد؟
در روزهای آینده، انتظار داریم تا حدودی هوا تعدیل شود و دما بین یک تا دو درجه کاهش پیدا کند، اما از روزهای شنبه و یکشنبه، دوباره شاهد افزایش آن خواهیم بود. برای سهشنبه پیشبینی میشود در برخی استانها، بهویژه در شمالشرق کشور و همچنین استانهای تهران، قم، اصفهان و همدان، مقداری کاهش دما رخ دهد. در سایر استانها، تغییر قابل ملاحظهای پیشبینی نمیشود. برای روز چهارشنبه نیز انتظار داریم نیمه شمالی کشور، بهویژه شمالغرب، با افزایش نسبی دما مواجه شود. برای روز پنجشنبه نیز تغییر قابل ملاحظهای پیشبینی نمیشود. روز جمعه، نیمه شمالی کشور دوباره افزایش دما را تجربه خواهد کرد.
چندی پیش در فضای مجازی شایع شد که براساس دادههای منتشرشده از سامانه Relay Weather، ایستگاه هواشناسی طبس با ثبت دمای ۴۶.۸ درجه سانتیگراد در صدر فهرست گرمترین نقاط جهان قرار گرفت. آیا چنین ادعاهایی از نظر علمی قابل اتکا هستند؟
خیر اینطور نیست چراکه این عدد به هیچ عنوان به معنای ثبت گرمترین دمای جهان نیست. برای مثال، در همین چند روز گذشته، دماهای بیش از ۵۰ درجه ثبت شده است. در سالهای گذشته و حتی امسال نیز بارها در خوزستان و برخی استانهای جنوبی کشور دماهای ۵۰ درجه و بالاتر ثبت شدهاند. بنابراین، اینکه دمای ۴۶.۸ درجه بهعنوان گرمترین دمای جهان مطرح شود، ادعای دقیقی نیست.
چنین ادعاهایی، چگونه فراگیر میشوند؟
واقعیت این است که برخی وبسایتها و سامانههای بینالمللی، صرفا براساس دادههای لحظهای ایستگاههای هواشناسی که اطلاعات خود را بهصورت برخط ارسال میکنند، فهرستهایی از گرمترین یا سردترین نقاط جهان منتشر میکنند، اما این آمارها جامع، کامل و قابل استناد قطعی نیستند. چند نکته در این زمینه اهمیت دارد. نخست اینکه همه ایستگاههای هواشناسی یک کشور در شبکه انتشار بینالمللی قرار ندارند. ما در ایران حدود ۳۰۰۰ ایستگاه هواشناسی داریم، اما حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ مورد دادههای خود را در سطح بینالمللی مخابره میکنند. در کشورهای دیگر هم شرایط مشابه است؛ برای مثال افغانستان تنها چند ایستگاه بینالمللی دارد و در عراق نیز وضعیت تقریبا به همین شکل است. بنابراین، آماری که در این سامانهها منتشر میشود فقط بر پایه اطلاعات همین تعداد معدود است و طبیعتا نمیتواند تصویری کامل و دقیق از دمای واقعی همه نقاط جهان ارائه دهد. به همین دلیل، استناد قطعی به چنین رتبهبندیهایی از نظر علمی درست نیست.
برخی نیز معتقدند گرمترین نقطه جهان در کویر لوت است. آیا این مسأله اثباتشده؟
این موضوع هم هنوز بهصورت قطعی و نهایی اثبات نشده است. برای چنین ادعایی باید بررسیهای دقیق، بلندمدت و مقایسهای انجام شود. ضمن اینکه در محدودهای از کویر لوت که معمولا از آن نام برده میشود، ایستگاه هواشناسی استاندارد و مستقر وجود ندارد؛ بنابراین لازم است دادههای آن منطقه با اطلاعات سایر ایستگاهها و روشهای علمی معتبر مقایسه و ارزیابی شود. تا زمانی که این بررسیها به شکل کامل انجام نشده باشد، نمیتوان با قطعیت گفت گرمترین نقطه جهان حتما در آن منطقه قرار دارد.
بالاترین دمای ثبتشده در ایران تاکنون مربوط به کدام منطقه بوده است؟
پاسخ به این سؤال نیازمند بررسی دقیق ایستگاههای مختلف در استانهای گرمسیر کشور است. اگر بخواهیم مهمترین رکوردها را مرور کنیم، در استان خوزستان بیشینه دمای ثبتشده مربوط به اهواز بوده که ۵۳.۷ درجه سانتیگراد ثبت شده است. این دما در هشتم تیرماه سال ۱۳۹۶ به ثبت رسیده و تا اینجا بالاترین دمای ثبتشده در کشور محسوب میشود. در استان سیستان و بلوچستان (کوهک) نیز دمای ۵۲.۱ درجه سانتیگراد در تاریخ ۱۴ تیر ۱۴۰۳ ثبت شده است. در میناب استان هرمزگان نیز دمای ۵۲.۶ درجه به ثبت رسیده است. در استان کرمان (شهداد) نیز دمای ۵۳ درجه سانتیگراد ثبت شده است. در مجموع، با مقایسه این دادهها میتوان گفت رکورد بیشترین دمای ثبتشده در ایران همچنان مربوط به اهواز با ۵۳.۷درجه سانتیگراد است.
اما چرا دمایی که افراد احساس میکنند با عددی که دماسنج یا سازمان هواشناسی اعلام میکند، متفاوت است؟
دمایی که در هواشناسی اندازهگیری میشود، براساس استانداردهای مشخص است؛ یعنی دمایی که در سایه و در ارتفاع حدود دو متری از سطح زمین اندازهگیری میشود. علت این استانداردسازی آن است که هدف، سنجش دمای واقعی هوا در شرایط قابل مقایسه باشد، نه دمایی که تحت تأثیر مستقیم آفتاب یا شرایط خاص محیطی قرار گرفته است، اما دمایی که افراد احساس میکنند، فقط به عدد ثبتشده توسط دماسنج محدود نمیشود. دمای احساسی به عوامل متعددی بستگی دارد؛ ازجمله میزان رطوبت، شدت تابش خورشید، وزش باد، شرایط فیزیکی بدن، سن، جنسیت، وضعیت سلامت و حتی نوع پوشش. برای مثال، قرار گرفتن در معرض تابش مستقیم خورشید باعث میشود فرد گرمای بیشتری نسبت به دمای ثبتشده در سایه احساس کند. همچنین رطوبت بالا موجب میشود بدن سختتر بتواند خود را خنک کند و در نتیجه احساس گرما تشدید شود. در مقابل، وزش باد میتواند تا حدی از شدت گرمای احساسشده بکاهد. بنابراین، دمای احساسی مفهومی متفاوت از دمای ثبتشده هواست و معمولا تحت تأثیر مجموعهای از عوامل محیطی و انسانی قرار دارد.
در روزهای اخیر، در برخی کشورهای اروپایی گزارشهایی از جانباختن افراد بر اثر گرمای شدید منتشر شده است. آیا بروز چنین پیامدهایی در ایران نیز محتملاست؟
در این زمینه، مرجع دقیق اعلام آمار و پیامدهای مستقیم انسانی، وزارت بهداشت و مجموعه نظام سلامت کشور است چراکه آمار مراجعات به اورژانس، بستریها و موارد مرتبط را در اختیار دارند. با این حال، بدون تردید گرمای شدید برای گروههای آسیبپذیر میتواند بسیار خطرناک باشد. سالمندان، بیماران قلبی و عروقی، کودکان، زنان باردار و افرادی که بیماریهای زمینهای دارند، بیشتر در معرض عوارض ناشی از این شرایط قرار میگیرند. افزایش دمای هوا میتواند احتمال گرمازدگی، تشدید مشکلات قلبی و تنفسی و افزایش فشار بر بدن را بیشتر کند. بنابراین، هرچند درباره آمار دقیق باید به مراجع درمانی رجوع کرد، اما اصل تأثیر منفی گرمای شدید بر سلامت انسان کاملا روشن است.
