فلسطین‌؛ قهرمان تازه پرده نقره‌ای سینمای عرب

آنچه تحلیل‌گران سینمایی منطقه روی آن تاکید می‌کنند این است که تولیدات بومی عرب‌زبان در‌کنار سرگرم‌کردن بینندگان خود، حاوی پیام‌های اجتماعی و حتی سیاسی برای مردم عادی هم هستند. این همان‌چیزی است که عموم فیلم‌های سرگرم‌کننده خارجی‌زبان فاقد آن هستند و با توجه به روحیات مردم منطقه، وجود این پیام‌های اجتماعی می‌تواند عامل مهمی در جذب مخاطبان به محصولات بومی باشد. نظر عمومی در کشورهای عرب‌زبان این است که مردم این کشورها به‌دلیل حساسیت‌های سیاسی و حضور پرقدرت سیاست و مسائل مربوط به آن در زندگی روزمره مردم، به ناگزیر توجه آدم‌های کوچه‌و‌بازار را به مسائل سیاسی و اجتماعی جلب می‌کند. از‌این‌رو و به‌صورت طبیعی، فیلم‌هایی که موضوعات داغ سیاسی و اجتماعی را دستمایه فیلمنامه‌های خود قرار می‌دهند، مورد پسند و استقبال تماشاگران عرب‌زبان قرار می‌گیرند. 

هنرمندانی در تبعید

زمانی که صحبت از تولیدات کشورهای عرب‌زبان می‌شود، فلسطین اولین کشوری است که ذهن مخاطب را اشغال می‌کند. با آن‌که هنرمندان سینمای فلسطین یا در تبعید هستند یا در شرایط بسیار سخت اشغال سرزمین‌شان توسط رژیم اسرائیل مشغول فعالیت هستند اما فعالیت فیلمسازی آنها با قوت تمام ادامه دارد و سالانه تعداد زیادی فیلم داستانی و مستند در رابطه با زندگی فلسطینیان و شرایط‌شان در سرزمین‌های اشغالی تولید شده و به نمایش عمومی درمی‌‌آید. بخشی از این فیلم‌ها با کمک و سرمایه کشورهای دیگر تهیه و تولید می‌شوند و حتی لوکیشن‌های کشورهای عربی در آنها مورد استفاده قرار می‌گیرد. 

مقاومت در برابر اخراج

هیام عباس که تقریبا سرشناس‌ترین بازیگر سینمای فلسطین در سال‌های اخیر بوده، این‌روزها تازه از بازی در یک کمدی سیاه با پس‌زمینه سیاسی و اجتماعی به‌نام «مخاطرات شغلی» فارغ شده است. این فیلم، داستان خانواده‌ای فلسطینی را تعریف می‌کند که در اورشلیم زندگی می‌کنند و ناگهان با موضوع اخراج از منطقه و جابه‌جایی محل زندگی روبه‌رو می‌شوند. باسیل قندور، اردنیِ فلسطینی‌تبار که قبل‌از‌این با چند درام اجتماعی‌‌اش توجه منتقدان و تماشاگران را به‌خود جلب کرده، کارگردانی فیلم را انجام داده است. او از لوکیشن‌های کشور اردن برای فیلمبرداری فیلمش بهره گرفت و دلیل این کار را، کارشکنی‌های ماموران اسرائیلی برای تولید فیلم در اورشلیم اعلام کرد. قندور نقش‌های مهم مخاطرات شغلی را به چهره‌های سرشناس دنیای هنر جهان عرب هم‌چون یومنا مروان فلسطینی (که برای درام پرسروصدای «فلسطین 36» شهرت دارد)، دابور، رپر فلسطینی مقیم اورشلیم که ترانه‌های ضد‌اسرائیلی‌‌اش محبوبیت زیادی در بین جوانان فلسطینی دارد و نبیل الراعی سپرده است. 

یک هجویه ظنزآمیز سیاسی

فیلمنامه مخاطرات شغلی را خود قندور نوشته و از آن به‌عنوان هجویه‌ای سیاسی و طنزآمیز درباره شرایط زندگی فلسطینیان تحت اشغال نیروهای ارتش متجاوز اسرائیل یاد می‌کند. او به این نکته اشاره می‌کند که برای جذابتر‌شدن داستان فیلمش برای مخاطبان، تصمیم گرفت تا خانواده فلسطینی حاکم بر داستان را به‌صورت خانواده‌ای خونگرم و دوست‌داشتنی اما ناکارآمد به نمایش بگذارد. دلیل این کار، افزایش تضادهای موجود در داستان فیلم به‌منظور افزایش هیجان حوادث و ماجراهای آن بوده است. جمع خانواده القصابه (که محوریت آن با مادر خانواده با بازی عباس است) که با مشکلات عدیده اقتصادی و شغلی در زندگی روزمره‌شان روبه‌رو هستند، خیلی زود متوجه می‌شوند باید به‌‌دستور ارتش اسرائیل خانه و کاشانه‌شان در شرق اورشلیم را رها کرده و در مکان دیگری مستقر شوند. آنها که قصد دارند به‌هر‌قیمت زیر بار این موضوع نروند و خانه‌شان را حفظ کنند، برای مقابله با متجاوزان اسرائیلی دست به اشکال مختلف مخالفت و مبارزه زده و در این راه، از شیوه‌های تند و غیرمتعارفی استفاده می‌کنند. 

اقدامی از سر اعتراض و سرپیچی

به‌گفته قندور: «باورم این بود که برای تشریح چنین وضعیت دراماتیک و سورئالی که موقعیت‌های غیرممکنی را برای آدم‌ها خلق می‌کند، لحن کمدی سیاه، بهترین شیوه داستانگویی بود. این داستان شرح می‌دهد که چگونه «ماندن در خانه و عدم ترک آن» می‌تواند نوعی اعتراض، سرپیچی و مبارزه‌جویی باشد. به‌زودی جمع خانواده متوجه می‌شود برای عقب‌راندن نیروهای متجاوز لازم است که متحد و یکدل شوند. دشمن زمانی به پیروزی می‌رسد که بتواند اتحاد افراد خانواده را بر‌هم زده و بین آنها تفرقه ایجاد کند. جمع خانواده فیلم، نماینده عموم مردمی هستند که خواهان حفظ خانه و سرزمین خویش هستند و موافقتی با اشغال و بیرون‌راندن اجباری‌شان از خانه و سرزمین مادری ندارند. تا امروز داستان‌های فلسطینی معمولا از یک زاویه غم و اندوه به‌تصویر کشیده شده‌اند. این‌کار دلیلی موجه دارد و آن هم، درد و رنجی است که ملت فلسطین طی دهه‌های گذشته متحمل شده‌اند اما با مخاطرات شغلی امیدوارم چیز متفاوتی ارائه بدهیم و با دور‌شدن از درام که به‌صورت سنتی قواره سینمای فلسطین را شکل داده، به زبان تازه‌ای برای تعریف‌کردن داستان‌های فلسطینی دست پیدا کنیم.»

داستان مقاومت و سرسختی فلسطینیان

هیام عباس در رابطه با نقش حساس خود در مخاطرات شغلی، به نشریه ورایتی می‌گوید: «بلافاصله بعد از خواندن فیلمنامه جذب آن شده و تحت تاثیر فضا و حال‌و‌هوای آن قرار گرفتم. داستان فیلمنامه به‌شکلی غیرمستقیم به بحث درباره اشغال سرزمین فلسطین می‌پردازد و خشونت موجود در موقعیت زندگی آدم‌ها را به زبانی طنز‌آلود و کنایه‌آمیز به تصویر می‌کشد. شوخ‌طبعی موجود در داستان بیانگر میزان سرسختی و مقاومت مردمی است که سال‌ها زیر سلطه نیزه و سلاح اشغالگران، هم‌چنان سرپا ایستاده و به مبارزه‌‌اش ادامه می‌دهد. همکاری با باسیل بسیار ارزنده بود. او هنرمندی خلاق است که در جریان کار تلاش داشت از ایده‌های خلاقه همکارانش استفاده کند. از این نظر، بازی‌ام در فیلم یک تجربه متفاوت بود. باسیل در حالی که کنترل کامل اوضاع را برعهده داشت، از نظرات مثبت همکارانش استفاده می‌کرد. این نوع برخورد نشان می‌دهد هنرمندان جوان فلسطینی چه ذهن بازی دارند و همین ذهن باز جوانان است که مبارزه با اشغال را جلو می‌برد. نوعی صمیمیت برادرانه بین افراد گروه وجود داشت و همه ما سر صحنه فیلمبرداری این حس را داشتیم که درگیر فعالیتی خاص و ویژه هستیم.»

زنی در جامعه بسته مردسالار

درام اجتماعی مراکشی «حلیمه» هم یک کاراکتر زن را در راس ماجراهایش دارد، که او هم درگیر مشکلاتی است که در زندگی‌‌اش در یک جامعه مرد‌سالار و نسبتا بسته با مشکلات متعددی روبه‌روست و چالش‌های زیادی را پیش‌ روی خود دارد. یاسین الادریسی، کارگردان فیلم قبل از شروع فعالیت‌های فیلمسازی، به‌عنوان عکاس و خبرنگار با چندین روزنامه همکاری داشته و فعالیت در رشته روزنامه‌نگاری، تجربیات فراوانی برایش به‌همراه داشته است. همین تجربیات در رشته فیلمسازی به کمک الادریسی آمده تا فیلمنامه‌هایی محکم در رابطه با زندگی مردم عادی مراکش و مشکلات روزمره آنها بنویسد. داستان درام اجتماعی حلیمه درباره زن سن‌و‌سال‌داری است که در نزدیکی دریا کار‌و‌زندگی می‌کند. تلاش‌های حلیمه برای یک زندگی معمولی در دل تضادهای مختلف اجتماعی، با چند تماس تلفنی مشکوک و غیرمنتظره به‌هم‌می‌ریزد. این تماس‌ها خاطرات گذشته حلیمه را دوباره یادآوری می‌کند و تماشاچی متوجه می‌شود او در یک دوره زمانی با فروشندگان و توزیع‌کنندگان مواد مخدر همکاری داشته است. داستان فیلم که بین گذشته و زمان حال در جریان است، به‌دنبال طرح این پرسش است که آیا آدمی با یک گذشته تاریک می‌تواند آینده‌ای سالم و به‌دور از هیاهو و جنجال داشته باشد یا نه. 

واقعیت‌های زیر پوست شهر

به‌گفته الادریسی «قبل از شروع فعالیتم در سینما و فیلمسازی، به‌شدت در دنیای رسانه و مطبوعات فعالیت داشتم. این حرفه مرا با واقعیت‌هایی آشنا کرد که در زیر پوست شهر و جامعه قرار دارد و به‌راحتی نمی‌توان متوجه آنها شد. حرفه روزنامه‌نگاری باعث شد تا به سراسر کشور سفر کنم و با انواع و اقسام آدم‌ها دیدار و گفت‌وگو داشته باشم. در بین آنها افرادی متفاوت با دنیاهایی خاص و عجیب‌و‌غریب وجود داشتند که کاراکتر حلیمه هم یکی از همان‌ها است. تلاش کردم داستانم را به‌شکلی رئال و واقع‌گرا به‌تصویر بکشم تا واقعیت‌های موجود در جامعه، به‌شکلی منطقی و قابل قبول در معرض دید و قضاوت تماشاگران قرار گیرد. کاراکتر حلیمه ملغمه‌ای از تمام زن‌هایی است که در دو دهه اخیر ملاقات کرده‌ام. هر‌یک از آنها داستان خاص خود را داشتند و از موانع و چالش‌هایی صحبت می‌کردند که در زندگی روزمره‌شان با آنها درگیر هستند. احساس می‌کردم زندگی سخت و سراسر رنج این زن‌ها باید در داستانی سینمایی تعریف شود. زنان مراکشی‌ای که من می‌شناسم، زنان قوی و سرسختی هستند که هر‌روز در‌حال مبارزه با سختی‌های زندگی هستند. نام فیلم را نیز از نام مادر‌بزرگ خودم وام گرفته‌ام.»