اهمیت یوز تنها به ارزشهای زیستی و اکولوژیکی آن محدود نمیشود. این گونه در رأس زنجیره غذایی بسیاری از زیستگاههای بیابانی و نیمهبیابانی قرار دارد و نقش مهمی در حفظ تعادل طبیعی این اکوسیستمها ایفا میکند.
با این حال، یوز آسیایی طی دهههای اخیر با تهدیدهای متعددی روبهرو بوده است؛ از تخریب و تکهتکه شدن زیستگاهها گرفته تا کاهش طعمههای طبیعی، تصادفات جادهای، چرای بیرویه دام و پیامدهای ناشی از تغییرات اقلیمی.
سرنوشت یوز آسیایی امروز به آزمونی برای سنجش میزان موفقیت برنامههای حفاظت از طبیعت در ایران تبدیل شده است. گونهای که بقای آن نهتنها برای محیط زیست کشور بلکه برای حفظ یکی از ارزشمندترین سرمایههای طبیعی جهان اهمیت دارد. در همین راستا، در گفتوگو با سعید یوسف پور، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان آخرین وضعیت جمعیت یوزها، اقدامات حفاظتی و چالشهای پیش روی اینگونه در معرض انقراض را بررسی کردهایم.
آخرین برآوردها از جمعیت یوز آسیایی در کشور چیست؟
براساس پایشهای انجامشده در چهار استان دارای زیستگاه یوز بهویژه استان سمنان، طی یک سال گذشته ۲۷ قلاده یوز شناسایی شدهاند. البته این مشاهدات در بازههای زمانی مختلف ثبت شده و برای ارائه یک آمار دقیقتر، لازم است پایش مستمر و همزمان در تمامی زیستگاههای بالفعل یوز انجام شود.
در حال حاضر یکی از نیازهای اصلی ما توسعه شبکه دوربینهای تلهای، افزایش تعداد محیطبانان و ارتقای کیفیت پایشهاست تا بتوانیم برآورد دقیقتری از جمعیت این گونه داشته باشیم؛ بنابراین ممکن است تعداد واقعی یوزها بیش از این رقم یا حتی کمتر از آن باشد، اما آنچه قطعی است این که وضعیت یوز آسیایی در کشور همچنان مطلوب نیست و این گونه کماکان در معرض خطر جدی انقراض قرار دارد.
نباید تصور شود که شناسایی ۲۷ قلاده یوز به معنای خروج این گونه از شرایط بحرانی است. بخشی از این آمار حاصل بهبود اقدامات حفاظتی و بخشی نیز نتیجه افزایش سطح پایشها و شناسایی افرادی است که پیش از این ثبت نشده بودند؛ بنابراین همچنان نیازمند اقدامات فوری مدیریتی و حفاظتی در تمامی زیستگاههای یوز هستیم.
در سالهای اخیر چه اقداماتی برای حفاظت از یوز آسیایی انجام شده است؟
اقدامات متعددی در زیستگاههای یوز انجام شده است. از جمله مدیریت جمعیت شترهای رهاشده در عرصههای طبیعی، کاهش تعداد دام در مجموعه حفاظتی توران، مدیریت منابع آبی و تقویت طعمههای طبیعی یوز.
در همین راستا، سال گذشته ۳۵ رأس جبیر از پارک ملی کویر به مجموعه حفاظتی توران منتقل شد. این اقدام با دو هدف انجام گرفت؛ نخست جلوگیری از کاهش جمعیت جبیر در توران که به کمتر از ۳۷ رأس رسیده بود و دوم تقویت منابع غذایی و طعمههای طبیعی یوز آسیایی. در صورت تأمین اعتبارات لازم، امسال نیز انتقال تعدادی دیگر از جبیرها در دستور کار قرار دارد.
همچنین در استان سمنان هشت نفر بهطور ویژه برای مدیریت شترها و جلوگیری از ورود آنها به زیستگاههای حساس یوز به کار گرفته شدهاند.
برای افزایش مشارکت جوامع محلی و همکاریهای بینالمللی چه اقداماتی انجام شده است؟
مشارکت جوامع محلی یکی از ارکان اصلی حفاظت از یوز است. طی سالهای گذشته برنامههای متعددی در این زمینه اجرا شده و تمرکز ما بیشتر بر اقدامات تسهیلگرانه و موضوعات مرتبط با معیشت جوامع محلی بوده است.
علاوهبر این، دو طرح بینالمللی نیز در منطقه توران در حال اجرا یا آماده اجراست. یکی از این طرحها پروژه UNDP با محوریت مدیریت کانونهای گرد و غبار در محدوده پاسگاه عباسآباد است. همچنین پروژه KBF با حمایت یکی از مؤسسات محیطزیستی چین در استانهای سمنان و یزد اجرا خواهد شد که تفاهمات اولیه آن انجام شده و پیشبینی میشود طی دو ماه آینده مطالعات مقدماتی و عملیات اجرایی آن آغاز شود.
در مجموع، آمار ۲۷ قلاده یوز شناساییشده نتیجه تلفیقی از افزایش اقدامات حفاظتی و ارتقای سطح پایشهاست، اما همچنان شرایط این گونه ارزشمند بحرانی و نیازمند توجه ویژه است.
برنامههای حفاظت از یوز آسیایی بهویژه در حوزه خروج دام از زیستگاهها و فنسکشی جادهها، به چه مرحلهای رسیده است؟
در استان سمنان سه محور اصلی برای حفاظت از یوز آسیایی دنبال میشود. محور نخست، حفاظت و بهبود شرایط زیستگاه است. با توجه به اینکه یوزپلنگ گونه شاخص و چتر این منطقه محسوب میشود، بخش عمده برنامههای حفاظتی ما بر ارتقای کیفیت زیستگاه و کاهش عوامل تهدیدکننده متمرکز است.
محور دوم، مدیریت تعارضات جادهای در محور میامی ـ عباسآباد در مسیر تهران ـ مشهد است. در این محدوده پایشهای گستردهای برای جلوگیری از تلفات جادهای یوزها، بهویژه «هلیا» و سه توله همراهش، انجام شده و همچنان ادامه دارد.
در حوزه ایمنسازی جاده نیز سال گذشته ۲۳ میلیارد تومان اعتبار برای فنسکشی ۱۰ کیلومتر از مسیر در دو طرف جاده هزینه شد. پیش از آن نیز حدود هشت کیلومتر فنسکشی، سه کیلومتر روشنایی و محدودیت سرعت ۹۰ کیلومتر بر ساعت در این محور اجرا شده بود که این محدودیت همچنان برقرار است.
مرکز تحقیقات و تکثیر یوز آسیایی در توران چه وضعیتی دارد؟
سومین محور فعالیتهای ما توسعه مرکز تحقیقات و تکثیر یوز آسیایی در مجموعه حفاظتی توران است. در حال حاضر شش یوز شامل پنج ماده و یک نر در این مرکز نگهداری میشوند. از میان یوزهای ماده، دو فرد امکان باروری ندارند، اما سه ماده دیگر به بلوغ رسیده و قابلیت تولیدمثل دارند.
در سالهای اخیر زیرساختهای این مرکز بهطور قابلتوجهی ارتقا یافته است. مساحت سایت حدود ۱۰ برابر افزایش یافته، تعداد جایگاهها بیشتر شده و استانداردسازی لازم برای نگهداری یوزها انجام شده است. همچنین امکاناتی مانند چیتاران برای افزایش تحرک و آمادگی جسمانی یوزها، سیستم پایش ۲۴ ساعته، تقویت زیرساختهای انرژی خورشیدی و دسترسی به اینترنت نسل چهارم و شبکه تلفن همراه فراهم شده است.
آیا مشاهده یوزها تنها به استان سمنان محدود میشود؟
اگرچه استان سمنان مهمترین زیستگاه یوز آسیایی در کشور محسوب میشود، اما در استانهای دیگر نیز مشاهدات متعددی ثبت شده است. در خراسانجنوبی و خراسانرضوی، بهویژه در منطقه درونه و محدوده سبزوار، گزارشهای مشاهده یوز وجود داشته است.
همچنین پناهگاه حیاتوحش میاندشت در خراسانشمالی یکی از زیستگاههای اصلی یوز آسیایی بهشمار میرود. در این منطقه علاوهبر مشاهده هلیا و تولههایش، اخیرا یوز ماده دیگری به نام «تلما» نیز ثبت شده است. میاندشت از نظر شرایط زیستگاهی، وضعیت طعمهها و سطح حفاظت، شرایط مطلوبی دارد.
در فاصله بین میاندشت و توران نیز محدودهای تحت عنوان یوزکنام با مشارکت بخش خصوصی و تشکلهای مردمی تحت حفاظت قرار دارد که نقش مهمی در حفاظت از کریدورهای حرکتی یوز ایفا میکند.
پروژه تکثیر یوز در اسارت یا نیمهاسارت اکنون در چه مرحلهای قرار دارد؟
معتقدم، آینده حفاظت از یوز باید بیشتر به سمت تکثیر در شرایط نیمهطبیعی و ایجاد فراجمعیتهای پایدار حرکت کند. تجربههای جهانی نیز نشان میدهد که تکثیر در اسارت کامل معمولاً با نرخ موفقیت پایینتری همراه است.
البته در ایران نیز تجربه تولیدمثل موفق در اسارت وجود داشته و تولد سه توله یوز نشان داد که اصل فرآیند امکانپذیر است، هرچند متأسفانه آن تولهها زنده نماندند. واقعیت این است که هنوز به شرایط ایدهآل برای موفقیت پایدار در تکثیر نرسیدهایم و در هر دوره با چالشهایی از جمله مشکلات باروری برخی مادهها یا افزایش سن یوز نر مواجه بودهایم.
با این حال، مرکز تحقیقات و تکثیر یوز در توران امروز یکی از مجهزترین و استانداردترین مراکز موجود در این حوزه محسوب میشود و امیدواریم با تکمیل زیرساختها و فراهم شدن شرایط لازم، نتایج مطلوبتری حاصل شود.
مهمترین تهدیدهای پیش روی یوز آسیایی در حال حاضر چیست؟ آیا تهدید جدیدی به فهرست مخاطرات این گونه اضافه شده است؟
مهمترین تهدیدها همچنان همان عوامل شناختهشده گذشته هستند؛ از جمله تخریب زیستگاه، تصادفات جادهای، چرای دام، حضور سگهای گله و برخی تعارضات انسانی.
البته در سالهای اخیر موضوع شترهای رهاشده در طبیعت به یک چالش جدیتر تبدیل شده است. با توجه به شرایط خشکسالی و تغییرات اقلیمی، شترها در تأمین منابع غذایی با علفخواران وحشی که طعمه طبیعی یوز محسوب میشوند رقابت میکنند و این مسأله میتواند بر زنجیره غذایی یوز تأثیر بگذارد.
در حوزه چرای دام نیز اگرچه طی سالهای گذشته اقدامات مناسبی از جمله خرید برخی سامانههای عرفی انجام شده، اما همچنان نیازمند همکاری بیشتر جوامع محلی برای مدیریت بهتر این موضوع هستیم.
همچنین کاهش تعداد سگهای گله در مناطق حساس، میتواند نقش مؤثری در کاهش تهدیدات علیه یوزها و بهویژه تولههای آنها داشته باشد.
برای اجرای طرح ملی نجات یوز آسیایی چه میزان اعتبار مورد نیاز است و در حال حاضر چه میزان بودجه به این حوزه اختصاص یافته است؟
سال گذشته در مجموع حدود ۶۰ میلیارد تومان اعتبار برای برنامههای مرتبط با حفاظت از یوز آسیایی اختصاص یافت که نزدیک به نیمی از آن صرف اجرای پروژه فنسکشی در محورهای پرخطر شد.
با این حال، با توجه به شرایط اقتصادی کشور و نرخ بالای تورم، این ارقام برای پاسخگویی به همه نیازهای حفاظتی کافی نیست. حفاظت مؤثر از یوز آسیایی مستلزم سرمایهگذاری گسترده در حوزههایی مانند حفاظت از زیستگاهها، افزایش تجهیزات پایش، تأمین نیروی انسانی، ایمنسازی جادهها، مدیریت تعارضات با جوامع محلی و تقویت جمعیت طعمههای طبیعی این گونه است. البته، برآورد نیاز مالی برای یک برنامه پنجساله حفاظتی در زیستگاههای تاریخی یوز بیش از هشت همت است.
واقعیت این است که دو عامل اصلی در موفقیت برنامههای نجات یوز نقش تعیینکننده دارند؛ نخست تأمین منابع مالی پایدار و دوم تأمین نیروی حفاظتی کافی. اگر این دو نیاز اساسی بهموقع تأمین نشوند، خطر انقراض این گونه در کوتاهمدت یا میانمدت همچنان جدی خواهد بود.
برای جلوگیری از انقراض یوز آسیایی چه اقداماتی باید در سطح ملی انجام شود؟
حفاظت از یوز آسیایی دیگر صرفا یک موضوع محیطزیستی نیست بلکه به یک مسأله ملی تبدیل شده است. به همین دلیل معتقدیم باید یک ستاد ملی نجات یوز آسیایی با حضور تمامی دستگاههای مسئول و اثرگذار تشکیل شود تا تصمیمگیریها و اقدامات لازم با سرعت و هماهنگی بیشتری دنبال شود.
در چنین ساختاری، نهادهایی مانند سازمان برنامه و بودجه، وزارت راه، وزارت کشور، استانداریهای درگیر، دستگاههای اجرایی و سایر مجموعههای مرتبط باید نقش فعال داشته باشند تا مسائل مرتبط با زیستگاهها، جادهها، اعتبارات و برنامههای حفاظتی بهصورت فوری و اولویتدار پیگیری شود.
سازمان حفاظت محیط زیست با وجود همه تلاشهای انجامشده، به تنهایی قادر به رفع تمامی تهدیدها و چالشهای پیش روی یوز آسیایی نیست. محدودیت منابع مالی و کمبود نیروی انسانی از مهمترین موانع موجود بهشمار میرود.
با این وجود، بخش عمده موفقیتهای حاصلشده در جلوگیری از انقراض یوز آسیایی مرهون تلاش محیطبانان، کارشناسان حفاظت محیطزیست و همراهی جوامع محلی در مناطق زیست این گونه بوده است. اگر این حمایتها تقویت شود و اعتبارات مورد نیاز در اختیار مناطق دارای زیستگاه یوز قرار گیرد، همچنان میتوان به تداوم حضور این گونه ارزشمند در طبیعت ایران امیدوار بود.
