روابط لغزنده دولت و احزاب

تحزب در قلمرو سیاست داخلی ایران چنان دستخوش سوءتفاهم و یا اسیر ملایمت ها و ناملایمت های دور از انتظار دولتمردان در قدرت یا سیاسیون حاشیه قدرت است

کد خبر: ۱۴۵۲۹۷

که پس از گذشت حدود 30 سال از نظام جمهوری اسلامی هنوز تکلیف این نکته که وجود احزاب خوب است یا بد؛ ضروری است یا خیر؛ روشن نشده است.
سخنان اخیر رئیس جمهور در خصوص باج خواهی احزاب و به کار بردن قید کلیت در به کار بردن این تعبیر، موضع بالاترین مسوول دستگاه اجرایی کشور را در خصوص احزاب در معرض ابهام قرار داده است.
رئیس جمهور گفت: «یکی از آزادسازی های دولت این بود که نظام اجرایی کشور را از قید مطالبات پایان ناپذیر احزاب رها کرد. این دولت هیچ نیازی به حزب ندارد و من یک ریال هم به آنها باج نداده و تا آخر هم نخواهم داد. دولت تلاش کرد تا مردم را از اسارت عده ای که خود را مالک این مردم می دانند، رها کند.»
سخنان رئیس جمهور در شرایطی که اصولگرایان در تلاش هستند تا برای حضور در انتخابات مجلس هشتم ، فعالیت های خود را در قالب جبهه متحد اصولگرایان ساماندهی کنند برای عده ای از چهره های اصولگرا نیز شبهه برانگیز بود.

ادامه سوءتفاهم های حزبی پس از 28 سال

اظهارات اخیر رئیس جمهور نشان می دهد سوءتفاهم 28 ساله درخصوص فعالیت های حزبی در کشورمان به دلایل مختلف هنوز رفع نشده است. اکثر احزاب و تشکل های سیاسی در کشور ما نتوانسته اند قواره نظام مند حزبی به خود بگیرند. حضور بیشمار احزاب و جریان های سیاسی در ایام انتخابات و غیبت عجیب آنها پس از برگزاری انتخابات برای مردم تبدیل به یک عادت سیاسی شده است.
وزن واقعی احزاب در جامعه و مقبولیت و یا عدم مقبولیت آنان نیز مشخص نیست ؛ چراکه نظرسنجی درباره اقبال مردم به یک حزب نیز به نظرسازی تبدیل می شود. همچنین تشکیل برخی احزاب در کشور ما به جای این که از حاشیه قدرت به متن باشد، به طور معکوس از متن قدرت به حاشیه بوده است ، مثلا حزب کارگزاران سازندگی در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و حزب مشارکت در زمان ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی تشکیل شد. دولت نهم نیز اگرچه حزب گرایی را انکار می کند؛ اما رایحه خوش خدمت با حضور چهره های سرشناس نزدیک به دولت نهم و رئیس جمهور در انتخابات سومین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا وارد رقابت های انتخاباتی شد.
روند تشکیل احزاب از متن به حاشیه باعث شده زمانی که قدرت از دست حزب خارج شود، دوران میرایی حزب نیز آغاز شود. از سوی دیگر به نظر می رود برخی احزاب شناخت درستی از مطالبات و خواسته های مردم ندارند و مطالبات مردم در زمان قدرت داشتن آنان پیگیری نمی شود. به همین دلیل زمینه اعتماد مردم به احزاب لغزان است و هر لحظه امکان رویگردانی مردم به یک حزب و جریان سیاسی وجود دارد. این زمینه لغزنده از سوی دیگر باعث شده تا درک و شناخت احزاب از میزان اقبال خود در میان مردم با ابهام همراه باشد و به همین دلیل غالبا تصاویر نادرستی از مطالبات ، خواسته های مردم و محبوبیت ، اقبال یا عدم اقبال در نزد احزاب شکل می گیرد.

ضرورت های وجود احزاب

ضرورت های عقلی و تجربی ، وجود احزاب قدرتمند دارای مرامنامه مشخص و دیدگاه ها و برنامه های مدون و روشن را در حوزه رقابت های سیاسی اجتناب ناپذیر می کند. احزاب پویا و فعال می توانند واسطه بین مردم و حاکمیت برای پرورش و معرفی نخبگان سیاسی و مدیران اجرایی برای در اختیار گرفتن مسوولیت ها باشند و در چرخش مسوولیت ها و ایجاد فرصت های تازه برای چهره های گمنام و البته شایسته موثر باشند.
مسوولان برآمده از چنین احزابی زمانی که به قدرت می رسند ناچارند در برابر وعده ها و برنامه های انتخاباتی خود مسوولانه عمل کنند و نمی توانند از اجرای آنها سر باز زنند؛ زیرا حزب باید پاسخگوی عملکرد آنان باشد. در کشورهایی که نظام های حزبی توسعه یافته ای دارند، احزاب رقیب حزب در قدرت ، طبق قانون حق نظارت بر عملکرد حزب صاحب قدرت و تشکیل دولت سایه برای نظارت بر عملکرد دولت در راس را دارد. درهای این احزاب نیز برای پذیرش اعضای جدید هیچ موقعی بسته نیست.
همچنین در بسیاری از کشورهای توسعه یافته ، تاسیس و ثبت رسمی حزب دارای شرایطی از جمله اثبات سطح نسبی از مقبولیت در بین مردم ، فعالیت مستمر و روشن بودن ساز و کار انتخابات حزبی برای گزینش دبیران حزب است. همچنین احزاب ثبت شده باید ساز و کار مالی و محل تامین هزینه های انتخاباتی و جاری خود را مشخص کنند. دولت نیز در برابر آن از محل درآمدهای عمومی ، محلی را برای تامین هزینه ها و بودجه احزاب در نظر گرفته و بر حمایت های مالی از احزاب از سوی حامیان مالی و غیردولتی نظارت می کند.

دولتی در هم تنیده در احزاب

دولت نهم و محمود احمدی نژاد اگرچه در بدو تشکیل و در جریان رقابت های انتخابات ریاست جمهوری متکی به احزاب نبود، اما از پشتوانه احزاب و جریان های اصولگرا برخوردار بود.
در انتخابات ریاست جمهوری ، اصولگرایان و اصلاح طلبان هیچ یک برای حمایت از نامزد واحد به توافق نرسیدند و نتیجه آن شد که این انتخابات با 9 کاندیدا که هر کدام در کلیت مواضع خود یا اصولگرا و یا اصلاح طلب شناخته می شدند، برگزار شد. در میان نامزدهای اصولگرایان محمود احمدی نژاد در دور اول انتخابات ریاست جمهوری ، فقط از پشتوانه ائتلاف آبادگران برخوردار بود؛ اما در دور دوم ، اکثر گروههای اصولگرا حامی محمود احمدی نژاد بودند. اما مهمتر از آن ، نقش احزاب و تشکل های سیاسی اصولگرا در معرفی و ورود احمدی نژاد به حوزه سیاسی است.
محمود احمدی نژاد خود از اعضای موسس جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی است که یکی از گروههای شاخص اصولگرایان محسوب می شود.

برآمده از حزب ، ضعف نیست

در این میان اتکاء به مردم و استقلال از احزاب اگر چه یک ویژگی مثبت برای یک دولت محسوب می شود، اما برآمدن از دل احزاب نیز نقطه ضعف نیست ، بلکه نشان دهنده نظام مندی رقابت های سیاسی است. آنچه نقطه ضعف است حزب سالاری و خویشاوندسالاری در کارکرد دولت است که خوشبختانه دولت نهم به این وادی نگراییده است ، اما وظیفه ای دشوار برای بازسازی و تقویت احزاب دارد. برای قاعده مند کردن رقابت های سیاسی و بازی در حوزه سیاست ، حزب لازم است همچنان که در بازی فوتبال نیز تشکیل تیم ، انسجام تیمی و پیروی از قواعد بازی ، ضروری است.
اختصاص یارانه احزاب در دولت گذشته به احزاب ثبت شده اگر چه شبهه وابستگی احزاب به جیب دولت را تداعی می کرد، اما به طور نسبی احزاب را از آسیب ها و دغدغه های دیگری که به خاطر مبهم بودن وضعیت مالی آنها بود، رها می کرد. انتظار از دولت مردم گرای نهم این است که ضمن آسیب شناسی روند گذشته ، راههای بهبود و ساختارمند کردن احزاب را جستجو کرده و به کار بندد و قطعا در این راه احزاب نیز همراه دولت خواهند بود.

انتقاد کروبی از سخنان رئیس جمهور

دبیرکل حزب اعتماد ملی نسبت به اظهارات اخیر رئیس جمهور درباره احزاب شدیدا انتقاد کرد. حجت الاسلام کروبی در مراسم پنجمین گردهمایی استانی این حزب تاکید کرد: باید کاری کنیم که حزب همه جا وجود داشته باشد و در مقابل حرکت های غیرقانونی بایستد.
کروبی هم چنین خطاب به رئیس جمهور گفت: شما مسوول اجرایی یک دولت هستید. اگر حزبی سوئاستفاده گر است بگویید. اما این که به جان احزاب بیفتیم ، این کار قطعا موجب می شود نیروها زده شده و فعال برخورد نکنند و حوادث تلخی برای کشور پیش بیاید.
احمد توکلی و محمدنبی حبیبی دبیر کل حزب موتلفه نیز مطلق گرایی در نفی احزاب را مورد نقد قرار دادند.