قیامی به بزرگی انقلاب اسلامی

: شروع نهضت امام خمینی (ره) و مبارزات بی بدیلش در آغاز دهه 1340 و قیام 15 خرداد ، اسلام سیاسی را در سطحی گسترده رویاروی رژیم قرار داد.

کد خبر: ۱۴۴۸۵۷

این نهضت به جرقه ای نیاز داشت که در 17 دی 1356 افروخته شد و انقلاب را در شکل تازه ای که عبارت از رویارویی آشکار و مستقیم با رژیم بود به حرکت در آورد و فضای نسبتا مساعد سیاسی سالهای پس از 1355 نهضت را سرعت و شتاب بیشتری بخشید.
طبیعتا واکنش دولت مطلقه ، سرکوب خونین و قهرآمیز همه خیزش های انقلابی در تمام شهرها و آبادی های ایران بود که بلافاصله پس از قم در تبریز و یزد و نقاط دیگر سربرآورده بود.
پیامد این خشونت سیاسی و شدت عمل رژیم ، توقف و رکود نسبی خیزشها و ایجاد یک آرامش موقت و مقطعی بود که چندان دوام نیاورد. یکی از مقاطع حساس مبارزات مردم مسلمان ایران علیه رژیم پهلوی ، قیام 17شهریور 1357 بود.
تحقیق حاضر ، به بهانه سالروز این واقعه عظیم ، به بررسی زمینه های وقوع آن و پیامدهای این رویداد مهم می پردازد.

در پی سیاست سرکوب خونین رژیم در اواخر بهار تا اواسط تابستان سال 1357 از شدت و گستره اعتراضات و فعالیت های مخالفان تا حد زیادی کاسته شد و در تیرماه همان سال ، اوضاع کشور کاملا رو به آرامش نهاد. ناظران خارجی ، مفسران سیاسی و کارشناسان رژیم به این جمع بندی دست یافتند که شاه پس از یک رشته درگیری با شورشیان و سرکوب مخالفان از دی ماه 1356 تا خرداد 1357 ، اکنون ابتکار عمل را به دست گرفته و کاملا بر اوضاع مسلط گشته است و اکنون هیچ خطر جدی رژیم را تهدید نمی کند. شاه نیز در پایان این دوره ، در یک مصاحبه تصریح کرد که : «هیچ قدرتی توان کنار نهادن مرا نخواهد داشت. چه 700هزار تن نیروی مسلح از من پشتیبانی می کنند ، همه کارگران و اکثریت مردم پشت سرم هستند و من قدرتمندم». امام خمینی (ره) در آستانه ماه رمضان در پیامی هشت ماده ای که به تعبیر برخی ، «نخستین منشور انقلاب» لقب گرفته است ، وظایف مبارزان بویژه سخنرانان مذهبی را گوشزد نمود و تاکید کرد که این نهضت اسلامی منحرف نخواهد شد و لذا روحانیون می باید در افشای جنایات رژیم در این ماه در مساجد و مجامع اسلامی مبارزات مردمی را وسعت بخشیده و به خانواده های شهدا و زندانیان رسیدگی کنند.با فرا رسیدن ماه رمضان جنبه مذهبی انقلاب ایران نمود بیشتری یافت . در پی فضای نسبتا باز سیاسی سالهای 57 - 56 و بر خلاف سنت دیرینه خاندان پهلوی ، بویژه در سال 57 تا حد زیادی از ممنوعیت برگزاری مراسم سیاسی و مذهبی کاسته شده بود و به اعتراف برخی از فعالان مذهبی واعظان و سخنرانان دینی ، آزادانه تر از سالهای قبل می توانستند در منبرها و مجالس سخن بگویند و ممنوعیت منبر را کنار بگذارند و به تشریح وضعیت مبارزه پرداخته ، مجالس مذهبی را به صحنه های اعتراض آمیز سیاسی تبدیل کنند. در عمل نیز چنین شد.

شریف امامی و واقعه 17 شهریور

افزایش نارضایتی های مردمی و گسترش بحران و تنش داخلی که بی وقفه از آغاز ماه رمضان در سراسر کشور خود را نمایاند و پس از آتش سوزی سینما آبادان شدت یافته بود ، بار دیگر شاه و نخبگان رژیم را هراسان ساخت و به بازنگری در سیاست های موجود وادار کرد ، تا با سازوکاری جدید آرامش را به کشور بازگردانند. شریف امامی به اصرار محمدرضا پهلوی و با این شرط که شاه در امور کشور دخالت موثری نکند ، کابینه خویش را تشکیل داد و بلافاصله سیاست ها و برنامه هایی ضربتی برای آرام کردن مخالفان در پیش گرفت . علی رغم تمامی اقدامات شریف امامی ، مخالفت های مسالمت آمیز که از 21 رمضان به بعد ، به شکلی فزاینده سراسر کشور را در برگرفته بود ، شتاب بیشتری گرفت که مهمترین آن راهپیمایی روز عید فطر در تمام نقاط ایران بود. سه روز بعد در 16 شهریور ، بزرگترین راهپیمایی کشور شکل گرفت که گفته می شد در تهران نزدیک به یک میلیون نفر فعالانه در آن شرکت جسته اند. در این تظاهرات ، مانند راهپیمایی روز عید فطر ، زنان مشارکت گسترده ای داشتند و در همین روزها شعار معروف «استقلال ، آزادی ، جمهوری اسلامی» که عصاره خواست های ملت بود ، سر داده شد. به دلیل گستردگی و عظمت تظاهرات 16 شهریور ، ارتش علی رغم حضور در خیابان ها نمی توانست به خشونت یا خونریزی متوسل شود. تظاهرکنندگان که در پایان مراسم در میدان آزادی گرد آمدند ، نام این میدان را از «شهیاد» به آزادی تغییر دادند.

جلسه شورای امنیت ملی
برای مقابله با بحران پیش رو

شاه و سران رژیم که از روند تحولات کشور سخت وحشت زده و بیمناک به نظر می رسیدند، برای مقابله با بحران و ناآرامی های رو به گسترش بلافاصله در پایان روز 16 شهریور موضوع را در دستور کار شورای امنیت ملی قرار دادند. در این نشست تصمیم گرفتند در تهران و چند شهر بزرگ از صبح 17 شهریور به مدت نامعلومی حکومت نظامی اعلام کرده و به اجرا گذارند. پس از مخابره تصمیمات جلسه شورای امنیت ملی به شاه ، وی دستور داد چگونگی اجرای آن بلافاصله در جلسه فوری هیات دولت در همان شب بررسی شود. در نتیجه نشست فوق العاده هیات دولت در ادامه جلسه شورای امنیت ملی ساعت 22:30 دقیقه شب با حضور وزرا و نیز ارتشبد ازهاری ، رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران و سپهبد ناصر مقدم رئیس ساواک ، برگزار شد. پس از ساعتها گفتگو و مذاکره مقرر شد که از روز 17 شهریور در تهران و 11 شهر کشور یعنی قم ، تبریز ، اصفهان ، مشهد ، شیراز ، جهرم ، کازرون ، قزوین ، کرج ، اهواز و آبادان حکومت نظامی اعلام و بلافاصله به اجرا گذاشته شود. پس از تصویب این موضوع برخی از وزرا اظهار کردند دست کم 24 ساعت به مردم مهلت داده شود تا از جریان حکومت نظامی و تصمیم دولت اطلاع حاصل کنند اما این نظریه با شدت از سوی سران نظامی و امنیتی رد شد. استدلال آنها این بود که رادیو تا صبح خبر مزبور را اعلام خواهد کرد ، بعلاوه مسببین و محرکین می بایست هر چه زودتر شناسایی و مجازات گردند تا از آشوب آنها جلوگیری شود. جمعیت معترض که در روز 17 شهریور در میدان ژاله (شهدای فعلی) گرد هم آمده بودند ، از اعلام ناگهانی حکومت نظامی اطلاع نداشتند. زیرا رسانه های رژیم بویژه رادیو، تنها ساعت 6 صبح این خبر را پخش کرده بودند. هنگامی که تلاش کماندوهای رژیم برای پراکندن جمعیت اجتماع کننده و جلوگیری از راهیابی جمعیت بیشتر ، به میدان ناکام ماند ، خشونت آغاز گردید و مردم بی دفاع به رگبار بسته شدند. با شروع درگیری انواع سلاح های آتشین به خدمت گرفته شد. تانکها ، مسلسل ها و هلی کوپترها از زمین و هوا جنگ خونینی علیه قیام کنندگان به راه انداختند. سربازان مسلح ، میدان شهدا را از چهار طرف محاصره کرده و با استقرار در پشت بامها از هر جهت مردم را هدف گرفتند.جمع کثیری از حاضران در صحنه به شهادت رسیدند ، آمار شهدا و مجروحان این حادثه هیچ گاه به طور دقیق شناسایی و مشخص نشد ولی آنچه قطعی است ، این رقم از چهار هزار نفر بیشتر است.

پیامدهای واقعه 17 شهریور

عمده ترین پیامدهای واقعه 17 شهریور عبارتند از:
تردید و تزلزل در اراده سیاسی رژیم پهلوی
به دنبال کشتار 17 شهریور اراده و عزم رژیم در رویارویی با ملت سخت به تردید و تزلزل افتاد. چراکه شیوه های مرسوم اعم از سرکوب و سازش در عمل شکست خورده بود. شریف امامی این حادثه را به مارکسیست ها نسبت داد و آنها را عامل اصلی خشونت های اخیر در کشور دانست . او بار دیگر تعدادی از سران رژیم را بازداشت و همه فعالیت های سیاسی را آزاد اعلام کرد. حزب رستاخیز را منحل ساخت و بازگشت همه کسانی را که به قانون اساسی اعتقاد دارند به کشور بلامانع اعلام کرد و با سنجابی و کاظم شریعتمداری مشورت کرد اما همه این تدابیر ، نتوانست او را از این مهلکه نجات دهد زیرا اعتماد به وی از بین رفته بود و امام به عنوان رهبر مخالفان از پاریس ، که به عنوان یک پایگاه بین المللی بود ، سرنگونی رژیم سلطنت و استقرار نظام جمهوری اسلامی را خواستار گردید. شاه برای یافتن یک راه حل فوری و ضربتی برای پایان دادن به وضع آشفته و انقلابی کشور ، با صاحب نظران امور ایران و کارشناسان داخلی مشورت می کرد. جمع بندی و حاصل این گفتگوها شاه را به این نتیجه رساند که ریشه همه این نارضایتی ها در توسعه فساد و سوئاستفاده های کلان مادی نهفته است و اگر پرونده های اختلاس ها و فسادها بسرعت بررسی شده و نتیجه به اطلاع عموم برسد نگرانی ها و گرفتاری های موجود برطرف خواهد شد. یکی دیگر از تدابیر رژیم به منظور مقابله با توسعه انقلاب طرح تسلیح هواداران شاه در میان عشایر بود که با این هدف صورت می گرفت که ایلات یاد شده به تظاهرات مردم شهرها حمله نموده ، آنها را درهم کوبند. اتخاذ این سیاست های ضد و نقیض که رژیم را سخت سر در گم ساخته بود سرانجام به تشکیل کابینه نظامی ازهاری منجر گردید.
ایجاد انسجام فکری و اتحاد عملی بین مخالفان رژیم پهلوی تحت رهبری حضرت امام (ره) :
واقعه 17 شهریور به اعتبار میانه روها و هواداران اندیشه اعاده مشروطیت سلطنتی به نحو اجتناب ناپذیری آسیب وارد کرد زیرا دولت آشتی ملی بیش از دو هفته نتوانسته بود به وعده های خود وفادار مانده و در 17 شهریور نقاب دروغین از چهره خود برداشت . توجیه ناپذیری این واقعه تلخ ، راه مسالمت میان شاه و مخالفان را برای همیشه بست و باعث انسجام فکری و اتحاد عملی مخالفان شد و همه گروههای مخالف رژیم پهلوی به این نتیجه رسیدند که تنها یک راه برای نجات جامعه ایران باقی مانده است و آن خروج شاه و سقوط رژیم او و استقرار یک نظام مطلوب است . از همین زمان بتدریج جمع فراوانی از روشنفکران مخالف شاه که سالها در خارج از کشور زندگی می کردند ، بدون واهمه از بازداشت به کشور بازگشتند تا سهمی از پیروزی را به خود اختصاص داده و در فرایند شکل گیری نظام سیاسی آینده تاثیر جدی داشته باشند. طبیعتا بسیاری از آنان متاثر از ایدئولوژی های سوسیالیستی ، لیبرالیستی یا ملی گرایی بودند اما خواست و اراده ملی و مذهبی مبارزان ، تحت رهبری امام خمینی (ره) سرانجام جمهوری اسلامی را به عنوان یک بدیل خدشه ناپذیر جانشین سایر الگوها نمود.
تحکیم هر چه بیشتر رهبری حضرت امام ره
با وقوع حادثه 17 شهریور امام ، شاه را مسوول مستقیم کشتار مردم دانست و خواستار انهدام رژیم شاهنشاهی شد. ایشان در این رابطه فرمودند: «17 شهریور مکرر عاشورا و میدان شهدا مکرر کربلا و شهدای 17 شهریور مکرر شهدای کربلا و مخالفان ملت ، مکرر یزید و وابستگان او هستند».
شکست دولت آشتی ملی در پیشبرد سیاست های خود و ناکامی در جلب همکاری و مشارکت نیروهای سیاسی و مذهبی مخالف ، رژیم را به اخراج امام از نجف متقاعد ساخت تا ایشان را هر چه بیشتر در انزوا و تنگنا قرار دهد.این سیاست شاه که تصور می کرد به این وسیله خطر مبارزه انقلابی امام (ره) را رفع کرده است در حقیقت یک خطای استراتژیک بود زیرا با رفتن امام به پاریس ، وی در مواجهه مستقیم با محافل خبری و سیاسی جهان قرار گرفت و توانست در سطحی گسترده تر ، آرمان ها و مواضع انقلاب را برای تمام جهانیان بازگو کند.

جمع بندی

بی تردید ، قیام خونین 17 شهریور را می توان به عنوان یکی از نقاط عطف مبارزات مردم ایران علیه رژیم پهلوی دانست . اگر بخواهیم به طور کلی به زمینه های پیدایش قیام 17 شهریور اشاره کنیم ، این زمینه ها عبارتند از: بی عدالتی رژیم پهلوی و وجود فساد گسترده در ارکان آن اعمال سرکوبگرانه رژیم علیه اعتراضات و مطالبات مردمی رهبری هوشمندانه حضرت امام در هدایت اعتراضات مردمی علیه رژیم استفاده مناسب انقلابیون از ظرفیت ماه رمضان سال 1357 برای روشنگری و اعتراض به اقدامات ضداسلامی و ضدانسانی رژیم پهلوی غرور بیش از حد رژیم پهلوی و شخص محمدرضا پهلوی در زمینه قدرت ارتش و پشتوانه مردمی خودابعاد عظیم کشتار و سرکوب مردم بی گناه در این روز توسط عمال رژیم پهلوی باعث شد تا انقلابیون و رهبران آنها در حرکت خود هر چه مصمم تر گردند و در این بین رهبری مدبرانه امام خمینی (ره) نقشی بسزا داشت .حمایت های سران به اصطلاح دموکرات وقت ایالات متحده امریکا از رژیم پهلوی در سرکوب مبارزان نیز باعث شد تا ادعاهای به اصطلاح حقوق بشری و دموکراتیک آنها در بین مردم ایران رنگ ببازد و ماهیت اصلی آنها برای مردم ایران هر چه بیشتر مشخص گردد. در مجموع باید گفت که قیام 17 شهریور عاملی موثر در تشدید مبارزات مردمی و تسریع در سقوط رژیم منحوس پهلوی داشت.