شهد پارسی در جان کویر

گیاه گون 4 نوع مختلف دارد که مهمترین آن انگبین گون است. این گیاه از گذشته تاکنون برای تولید گز مورد استفاده قرار می گرفته است.

کد خبر: ۱۳۵۷۶۳

گز، شیرینی معروف و سنتی ایرانی به وسیله حشره ای که از گیاه گون تغذیه می کند، تولید می شود، ولی متاسفانه این حشره در حال حاضر به عنوان یک گونه نادر و در معرض خطر انقراض معرفی شده است ، به گونه ای که کارشناسان نسبت به حفظ و احیای آن هشدار داده اند. خوشبختانه با توجه به اهمیت موضوع و برای حفظ این حشره و البته گیاه گون در کنار افزایش تولید محصولات آنها، طرحی برای افزایش باردهی گیاه گون از سوی جهادکشاورزی شهرستان خوانسار در حال اجراست.

گز انگبین در منابع مختلف به نامهایی چون گز خوانسار، انگبین گون ، ترنجبین اصفهان و شهد پارسی نامیده شده است. انگبین از نظر شیمیایی نوعی ماده محسوب می شود که از سوی حشره ای از خانواده پسیل ها و در اثر تغذیه از شیره گیاه گون حاصل می شود. این ماده زمان خروج از بدن حشره به صورت رشته های خمیری بی رنگ و شفاف است که بلافاصله در مجاورت هوای محیط خشک می شود و رنگ سفید شکری به خود می گیرد.
ترکیبات انگبین شامل قندهای احیاءکننده ، ساکاروز، رطوبت و ترکیبات غیرمحلول است. این مان ماده ای ملین و تسکین دهنده است که درد سینه ، التهاب ریه و ناراحتی تنفسی را تا حدودی رفع می کند. همچنین می تواند به تقویت دستگاه گوارش و هضم و جذب کمک کند.

گز چگونه تولید می شود

نوزاد حشره کوچکی به نام پسیل گز که طول بدن آن کمتر از 2 میلی متر است ، عامل اصلی تولید گز انگبین است . این نوزادان که در اصطلاح پوره نامیده می شوند، از شیره گیاهی برگچه ها و سرشاخه های گون تغذیه می کنند و پس از هضم و جذب مواد مورد نیاز خود، مازاد مواد قندی و سایر مواد شیره را که نیاز ندارند، بدون وارد کردن به معده اصلی مستقیم از انتهای بدن خود خارج می کنند که به صورت رشته های باریک و سفیدرنگ روی سرشاخه های گون دیده می شود. البته این مواد که در ابتدای خروج از بدن حشره به صورت رشته های خمیری هستند بلافاصله در مجاورت هوای محیط خشک می شود و به صورت رشته های نخی شکل و بندبند درمی آیند.
افراد محلی این رشته های سفید رنگ را گز انگبین و گاهی به اختصار گز می نامند.

همکاری گیاه و حشره

وجود گونهای انگبین در مراتع ، سابقه دیرینه ای دارد؛ ولی برداشت گز از گون تنها به 200 سال پیش برمی گردد. به گفته مهندس محمدجواد عمونبی ، مدیرجهاد کشاورزی شهرستان خوانسار، این گونه گون در کشورهای شوروی سابق ، عراق ، چین و ایران (غرب استان اصفهان و قسمتی از استان های لرستان و چهارمحال و بختیاری) وجود دارد.
عمونبی می افزاید: به طور کلی سطح زیر کشت گیاه گون در کشور 200 هزار هکتار است که در صورت بازده بودن از هر هکتار آن 150 کیلوگرم محصول به دست خواهد آمد؛ اما متاسفانه در حال حاضر بخشی از سطح زیرکشت گون در کشور فاقد باردهی است و در شهرستان خوانسار هم به دلیل عوامل جوی و محیطی ، برداشت بی رویه و چرای غیراصولی دامها شاهد کاهش باردهی گیاه گون بویژه گزانگبین در سالهای اخیر بوده ایم.
این در حالی است که تنها در این شهرستان حدود 40 هزار هکتار گون وجود دارد که از ظرفیت بالقوه ای با تولید 2 تن محصول برخوردار است. البته متاسفانه این سطح در حال حاضر فاقد باردهی است.
برای حل این مشکل و به منظور بارور شدن گون های انگبین شهرستان خوانسار ، یک طرح تحقیقاتی در حال انجام است که خوشبختانه به نتیجه رسیده و با اجرای کامل آن در آینده ای نزدیک شاهد باروری این گیاه خواهیم بود. عمونبی ویژگی های این طرح را شناخت پدیده تولید گزانگبین ، شناسایی گونه مولد گزانگبین و شناخت عوامل تقویت کننده تولید گز و عوامل زنده موثر در جمعیت پسیل گز در تولید می داند، ضمن آن که یافتن راهکارهایی برای افزایش جمعیت و حمایت حشره مولد و اجرای مکانیزاسیون جبرانی را هم از عوامل موثر این طرح معرفی می کند.

راهی برای نجات

با توجه به اهمیت طرح افزایش باردهی گیاه گون مراحل مختلفی برای آن از سوی کارشناسان و مجریان طرح در نظر گرفته شده است. شناسایی گونه مولد گز انگبین و حشره پسیل گز، پراکنش و تراکم آنها اولین گام در این تحقیقات به حساب می آمد که به انجام رسیده است ؛ اما مراحل بعدی آن همچون تعیین عوامل زنده موثر در جمعیت و تولید، همچنین بررسی عوامل غیر زنده مانند تاثیرات برف ، یخبندان و... در حال انجام است. در نهایت قرار است روشهای احیای گون و افزایش جمعیت پسیل گز پس از اتمام مراحل سه گانه قبلی انجام شود.

وجود گونهای انگبین درمراتع ، سابقه دیرینه ای دارد ؛ ولی برداشت گزازگون تنها به 200 سال پیش برمی گردد

این طرح از آنجا حائز اهمیت است که اگرچه تکثیر گون انگبین به صورت طبیعی و خودرو از طریق بذر صورت می گیرد، ولی برای تکثیر پسیل و حشره لازم است شرایط محیطی مناسبی فراهم شود و در نتیجه باید عوامل بازدارنده ای که تاکنون باعث از بین رفتن حشرات شده اند، شناسایی شوند و درنهایت با انتقال پسیل از مناطق فعلی به مناطق مناسب شرایط ویژه ای برای تولید هر چه بیشتر فراهم آید. به این منظور و برای استقرار و تولید پسیل باید شرایط محیط طبیعی و حفاظت فیزیکی و مکانیکی فراهم و در ضمن ، شرایط و تکنولوژی های آزمایشگاهی شامل اتاق تیمار رشد و محیطهای کشت و پرورش هم در نظر گرفته شوند.

به شیرینی عسل

شایع ترین کاربرد انگبین گون تولید گز است. این ماده ضمن آن که خواص متضاد چسبندگی و شکنندگی خود را به گز می بخشد، باعث حفظ رطوبت گز و در نتیجه نرم و تازه ماندن آن برای چندین هفته می شود. در حال حاضر به دلیل کاهش بهره برداری گز انگبین و افزایش قیمت آن ، قنادها ترجیح می دهند به جای آن از ترکیبات مصنوعی و متشابه مانند بادکا، که حاوی گلوکز مایع است و قیمت پایین تری دارد، استفاده کنند. کاربرد دیگر در صنایع دارویی است.
فروکتوز موجود در مان گون دارای خاصیت دارویی ویژه ای است که باعث شده است در طب مورد توجه قرار گیرد. فروکتوز یا قند میوه ، قندی ساده و بمراتب شیرین تر از ساکاروز است.
انگبین گون با داشتن حدود 40 درصد فروکتوز همانند عسل یکی از منابع غنی این قند کمیاب است که می توان از فروکتوز آن برای تولید اسپرماتوزوئید در انسان و نیز تزریق به افراد مبتلا به دیابت استفاده کرد. با توجه به این که ماده منحصرا در مناطقی از ایران تولید می شود و از قدیم الایام خریداران مختلف به بازارهای شهرستان منطقه غربی استان اصفهان رجوع می کردند، در نتیجه خریداران خارجی مهمترین منبع تامین این ماده را ایران و اصفهان می دانند. البته برخی کشورهای غربی شیرینی مخصوصی به نام مانا تولید می کنند که مهمترین ماده مصرفی آن مان است و به همین دلیل حاضر به خرید مان از ایران هستند. در ایران هم با توجه به کمبود این ماده ، صنف تولیدکننده گز از درصد مختلف مان گون برای تولید گز استفاده می کنند و برای حفظ بازارهای داخلی و خارجی تمایل زیادی به خرید و استفاده از این ماده دارند. به این ترتیب و با توجه به کمبود گز انگبین در دنیا و نیاز بازارهای داخلی و خارجی به آن افزایش باردهی سطح زیرکشت این گیاه می تواند علاوه بر حفظ هر چه بیشتر گونه های گیاهی و جانوری به حفظ اشتغال مستقیم و غیرمستقیم هم کمک قابل ملاحظه ای داشته باشد.
این در حالی است که بر اساس تحقیقاتی که تاکنون از سوی مرکز تحقیقات منابع طبیعی استان اصفهان به عمل آمده ، بسیاری از مراتع دارای گون گزی ، فاقد حشره پسیل مولد گز هستند و تنها در برخی از دره ها به صورت لکه های کوچک وجود دارد، به طوری که در اولین همایش بحران های زیست محیطی ایران که در اهواز برگزار شد، پسیل گز را به عنوان یک گونه نادر و در خطر انقراض معرفی کرد و نسبت به حفظ و احیای آن هشدار داد. به گفته عمونبی در حال حاضر طرح افزایش باردهی گیاه گون از سوی مرکز تحقیقات سازمان جهاد کشاورزی در حال اجراست و دستگاه هایی همچون فرمانداری ، مدیریت جهاد کشاورزی و اداره منابع طبیعی استان اصفهان از آن حمایت می کنند.
از نتایج این طرح مقالات متعددی در نشریات معتبر به چاپ رسیده و در صورتی که طرح با حمایت های مالی بخوبی اجرا شود، درآمد بسیاری برای مردم محلی و کشور به ارمغان خواهد آورد. عمونبی در پایان روند پیشرفت این طرح را مثبت ارزیابی کرد و افزود: با توجه به نتایج به دست آمده در مرحله پایلوت به موفقیت نهایی این طرح در آینده ای نزدیک امیدوار هستیم.