سرزمین آفتاب و بلوطهای سرخ

از میان 30 استان کشور جز چند استان که به دلیل ویژگی های خاص در سطح ملی و حتی بین المللی شناخته شده اند ، بقیه با وجود قابلیت ها و پتانسیل های بسیار ، گاه میان هموطنان خود ما نیز ناشناخته و گمنام مانده اند.

کد خبر: ۱۲۶۲۲۴

در این میان ایلام با وجودی که یکی از طلایه داران 8 سال دفاع مقدس بوده است ، ازجمله همین استان هاست. برگزاری همایش های دوره ای به وسیله سازمان میراث فرهنگی فرصت مناسبی است تا این استان ها و قابلیت ها و چالش های مختلف موجود در آنها شناسایی و معرفی شوند. در همین خصوص همایش بررسی فرصتها و چالشهای گردشگری استان ایلام با تاکید بر راه کربلا روز 27 دی در ایلام برگزار شد و ما به منظور شرکت در این همایش یک روز زودتر عازم این منطقه شدیم.

بارش برف و مه گرفتگی همیشه برای فرودگاه ایلام دردسرساز است و به همین دلیل بویژه در فصل زمستان ، نمی توان مطمئن بود که پرواز به سوی این شهر به موقع انجام شود. همین موضوع باعث شد ما ابتدا به سمت کرمانشاه پرواز کرده ، سپس ادامه مسیر را از طریق زمینی بپیماییم و این فرصت خوبی برای مشاهده طبیعت زیبا و بکر اطراف ایلام بود.کمی که از کرمانشاه دور شوی ، طبیعت زیبای منطقه خودنمایی می کند. اولین منظره ای که تحسین هر مسافر باذوقی را که احتمالا در فصل زمستان عازم این شهر شده باشد برمی انگیزد، جنگلهای پوشیده از برف بلوط است. این بلوطها سالها شاهد دلاوری ها و جانفشانی های مردم این خطه از کشور در مقابل دشمن متجاوز بوده اند و به همین دلیل بعضی آنها را بلوطهای سرخ می خوانند. امروز دیگر از جنگ و خون خبری نیست ؛ اما خاطرات آن روزها در ذهن مردم منطقه که بسیاری از آنها بخشی از زندگی خود را به دلیل بمباران و موشک باران شهرها در میان همین بلوطها سپری کرده اند همچنان پابرجاست.
منظره جنگل در میان برف آنقدر زیباست که ما نتوانستیم در برابر وسوسه قدم زدن روی برف مقاومت کنیم ؛ اما به دلیل ضخامت نزدیک به 50 سانتی متری برف موفق به انجام آن نشدیم ، پس تنها به گرفتن چند عکس رضایت داده و ناچار به راه خود ادامه دادیم. هنوز از دیدن این مناظر سیر نشده بودیم که احساس کردیم زمستان را پشت سر گذاشته و وارد فصل بهار شده ایم. اینجا دیگر نه تنها از برف خبری نبود ؛ بلکه این بار تپه های سرسبز دو طرف جاده ، درختان بلوط را دربر گرفته بودند. بلوط یکی از مشخصه های مهم استان های غربی کشور مانند ایلام و لرستان است. از خود می پرسم آیا محصولات این درختها برای استفاده های صنعتی و دارویی مورد بهره برداری قرار می گیرند یا این که به حال خود رها شده اند. این پرسش را در حاشیه همایش از آقای فریدون محمدی ، رئیس میراث فرهنگی استان ایلام پرسیدم. از پاسخ او به این نتیجه رسیدم که تاکنون برنامه ریزی اصولی برای بهره برداری از این گنجینه خدادادی صورت نگرفته است و خود سازمان میراث فرهنگی قصد دارد در صورت تامین اعتبار با برگزاری 2 جشنواره شوگران (شیره درخت بلوط که هر 7 سال یک بار از درخت گرفته می شود و مصرف خوراکی دارد) و گیاهان دارویی گامی درخصوص معرفی قابلیت های اقتصادی استان درباره جنگلهای بلوط و گیاهان دارویی بردارد.
فاصله کرمانشاه تا ایلام با اتومبیل سواری حدود 2.5 ساعت است. مسیر ما از شهر ایوان می گذرد. ایوان از شهرهای جدید استان است که دارای استعدادهای بالقوه کشاورزی و دامداری است و علاوه بر طبیعت بسیار زیبا به دلیل آثار باستانی مانند آتشکده سیاهکل ، طاق شیرین و فرهاد ، شهر تاریخی جوی زر ، غار طلسم و چندین آثار طبیعی و تاریخی دیگر می تواند مورد استفاده و بازدید گردشگران قرار گیرد. هر چه به ایلام نزدیک تر می شویم ، منطقه کوهستانی تر می شود. کوهستانی که قله های آنها اینجا و آنجا در میان مه و ابر مخفی شده اند. درون مه ، 6 قله را در کنار یکدیگر می بینیم که مانند دندانه هایی در کنار هم قرار گرفته اند و در نزدیکی شهرستان ایلام نیز کوه قلاقیران با ابهت ایستاده است. به گفته راهنمای محلی براساس برخی نظریات ، طرح اولیه میدان آزادی تهران از این کوه گرفته شده است و شباهت های ظاهری این نظریه را تایید می کند.
سرانجام به مقصد رسیدیم. هتلی تازه تاسیس که هنوز به طور رسمی افتتاح نشده بود و شاید به همین دلیل ارتباط چندانی بین خدمات ارائه شده در آن و 3 ستاره ای که قرار است در آینده به پیشانی بزند دیده نمی شد. شب را استراحت کردیم تا فردا با آمادگی بیشتری در همایش شرکت کنیم.

وصله ای که به ایلام نمی چسبد

ایلام تا پیش از انقلاب و جنگ ازجمله استان هایی بود که بسیاری فقط نام آن را در کتابهای جغرافی دوران می خواندند و پس از آن به فراموشی می سپردند. پس از جنگ اگرچه نام این استان پرآوازه تر شد؛ اما متاسفانه این بار در بسیاری از متون و سخنرانی ها واژه ای ناخوشایند را به دنبال کشید و آن محرومیت بود. «ایلام دومین استان نفت خیز کشور است و 11 درصد گاز کشور را در خود ذخیره دارد ، دشتهای عظیم کشاورزی و 4.2 میلیارد مترمکعب آب روان و منابع عظیم انسانی سرمایه های ایلامند. با این شرایط آیا باز هم می توان گفت ایلام استان محرومی است؛ استان ایلام امکانات عظیم و بالقوه ای دارد که باید تبدیل به فعل شوند تا این برچسب ناخوشایند از چهره ایلام زدوده شود.»
اینها را آقای آزاد ، استاندار ایلام می گوید و با اشاره به پیشینه تاریخی ایلام به برخی قابلیت های گردشگری استان می پردازد: «شهر تاریخی دره شهر، سیروان ، قلعه های مختلف و مناطق تاریخی که به دلیل عدم رسیدگی تخریب شده اند ، بخشی از سرمایه های این استان هستند. ایلام دارای 500 هزار هکتار جنگل است ، یعنی هر ایلامی حدود یک هکتار جنگل دارد. آب گرم دهلران نیز با کیفیتی بالاتر از سرعین اردبیل یکی از مناطقی است که می تواند برای جذب گردشگر مورد استفاده قرار گیرد».
ایران را کشور 4 فصل نامیده اند ؛ اما سفر به استان های مختلف نشان می دهد هر یک از استان های این کشور جداگانه برای خود 4 فصل دارند و ایلام نیز از این قاعده جدا نیست. تفاوت دما بین مناطق مختلف این استان و در یک برهه زمانی گاه به حدود 30 درجه سانتی گراد می رسد. به طوری که در نیمه تابستان می توان در برخی مناطق برف دید.

پیشینه تاریخی ایلام

کاوشهای باستانی صورت گرفته در استان ایلام بویژه در تپه های علی کش ، چغا سفید ، سبز ، خزینه ، دهلران و... و کاوش در شهر تاریخی دره شهر مربوط به قرون اولیه اسلامی ، پیشینه تاریخی استان را از هزاره هشتم ق.م تا قرون اولیه اسلامی به صورت تداوم دوره ها به اثبات رسانیده است. استان ایلام از تمدن دیر پای سرزمین عیلام باستان نشات گرفته است. این استان بخشی از تمدن عیلام قدیم بوده که حدود 3000 ق م به وجود آمده است.

نزدیک ترین مسیر به کربلا

420 کیلومتر مرز مشترک با عراق یکی از مهمترین پتانسیل های موجود در استان ایلام است که می تواند به عنوان نزدیک ترین و امن ترین مسیر برای زیارت عتبات عالیات مورد استفاده قرار گیرد. شهروندان دو طرف مرز در این منطقه شیعه هستند و حتی گاه با یکدیگر نسبت خویشاوندی ، سببی و نسبی دارند. به گفته کارشناسان این موضوع باعث شده است این منطقه دالان امنی باشد که از مرکز تا عمق عتبات عالیات کشیده شده و زایران هر دو طرف ، چه آنها که از ایران به عراق می روند و چه عراقی هایی که برای زیارت امام رضا (ع) وارد ایران می شوند، بتوانند با خیالی آسوده سفر کنند. اکنون روزانه حدود 5000 زائر از این مرز عبور می کنند در حالی که می توان این مقدار را تا 20000 نفر در روز نیز افزایش داد.
یکی از موضوعات قابل توجهی که در گفتگوی کارشناسان به آن پرداخته می شود برنامه ریزی برای ایجاد امکانات برای اقامت بیشتر زائران در استان و بازدید از جاذبه های گردشگری موجود در منطقه است. اکنون زائران دو طرف مرز تنها به اندازه صرف یک وعده غذا در محل اقامت می کنند. سپس عازم مقصد نهایی خود می شوند. فراهم کردن امکان اقامت بیشتر می تواند علاوه بر رونق اقتصادی منطقه خاطره خوشی را نیز برای این مسافران ایجاد کند

این دوران تا سال 640 ق م به حیات خود ادامه داده و در دوران طلایی خود از اقتدار خاصی برخوردار بوده است. ایلام را در کتیبه های بابلی «آلام» یا «آلامتو» خوانده اند که به قولی به معنای کوهستان یا کشور طلوع خورشید است.
در دوران ماد ، هخامنشی ، سلوکی و اشکانی این سرزمین به دلیل همسایگی با حوزه های همدان ، کرمانشاه ، کردستان ، لرستان و از همه مهمتر در آغوش گرفتن شوش (خوزستان) دارای آثاری مربوط به این دوره بود که متاسفانه پژوهش های چندانی در این خصوص صورت نگرفته است. ایلام در دوران ساسانی به دلیل نزدیک بودن به تیسفون ، پایتخت ساسانیان و محل گذر به داخل کشور ، دارای بیشترین آثار مربوط به این دوره بوده است. در عهد ساسانیان ، سرزمین ایلام را مهر جانقذق با مرکزیت سیمره و ماسبذان با مرکزیت سیروان تشکیل داده بود که پس از تصرف مسلمین ، اعراب آن را سرزمین جبال یا کوهستان نامیدند. ایالت جبال با مرکزیت سیمره جزو حیطه حکومتی بغداد و بصره بود و تا نیمه اول قرن چهارم هجری به حیات خود ادامه داد و پس از وقوع زلزله ای در سال 334ه ق برای همیشه از میان رفت. از آن زمان تا دوره قاجاریه اطلاعی از آن در دست نیست. در این دوره با ورود حسین قلی خان ابوقداره و پسرش به منطقه پشت کوه به عنوان والی ، بار دیگر این منطقه رونق گرفت.
استان ایلام اکنون از شهرستان های ایلام ، دره شهر ، ایوان ، شیروان و چرداول ، مهران ، آبدانان و دهلران تشکیل شده است.

سوغات ایلام

پس از نمایش فیلم جاذبه های گردشگری ایلام ، ارائه چندین مقاله و سخنرانی ، اجرای موسیقی زنده کردی و اهدای جوایز به مقالات برگزیده برنامه همایش به پایان رسید و ما تصمیم گرفتیم به همراهی یکی از همکاران بومی منطقه ، گشتی در شهر بزنیم. شهرستان ایلام هم در مرکز شهر مانند بسیاری دیگر از شهرهای ما ساماندهی چندانی ندارد و یکی از مشکلات روزمره مردم این شهرستان ترافیک سنگینی است که بیشتر به دلیل نامناسب بودن خیابان ها و عدم تناسب تعداد اتومبیل ها و کشش گذرگاه هاست.
در بروشوری که در دست ماست ، سوغات ایلام روغن حیوانی ، عسل کوهی ، کشک ، کنجد ، گردو ، ترخینه ، سقز محلی ، شیرینی بژی برساق ، شیرینی کله کنجی ، شیرینی کهک و حلوای بگل معرفی شده است. از شیرینی های یاد شده ما هیچکدام را در قنادی ها نیافتیم. فصل تهیه روغن حیوانی نیز بهار و پاییز است. یکی از ضرورت های توسعه گردشگری ، تاسیس بازارچه هایی است که صنایع دستی و محصولات تولیدی هر استان را به طور متمرکز عرضه کند. به ظاهر شهرستان ایلام از این امکان بی بهره نیست و صنایع دستی ایلام در نمایشگاه دائمی صنایع دستی عرضه می شوند.
روز بعد و پیش از حرکت به سمت تهران فرصتی دست داد تا از 2 منطقه دیدنی دیگر در ایلام دیدن کنیم. تنگه میش خاص که طبیعت زیبای آن در فصل زمستان مسحور کننده بود و در فصل بهار و تابستان به طور قطع این محل قطعه ای از بهشت خواهد بود. سبک معماری قلعه والی در دوره قاجاریه ما را به حدود 100 سال پیش برد. این قلعه اکنون بازسازی شده و قرار است به عنوان موزه مردم شناسی استفاده شود. در بازسازی قلعه باوجود تلاش برای به کارگیری مصالح مناسب در برای حفظ اصالت اولیه بنا در داخل شبستان ها از کفپوش های براق سرامیکی استفاده شده است. به نظر نمی رسد در صد سال پیش از این چنین مصالح صیقلی برای سنگ فرش کردن بناها استفاده شده باشد. افسوس که وقت بسیار کم بود و فرصت نداشتیم با طیب خاطر همه زوایای قلعه را بازدید کنیم.

خداحافظ عروس زاگرس

ایلام دارای عناوین متفاوتی است و به حق که همه این عناوین برازنده اوست. عباراتی مانند سرزمین طلوع خورشید برای منطقه ای که محصور در کوههای سربه فلک کشیده است و هر روز صبح خورشید با ابهت از پشت کوهی در همین همسایگی تو سر بیرون می آورد و لبخند می زند ، سرزمین 4 فصل برای منطقه ای که تنها با نیم ساعت رانندگی در قلب زمستان ، بهار را به چشم می بینی و عروس زاگرس برای طبیعت زیبایی که گوشه ای از بهشت را در ذهن تداعی می کند چندان گزاف نیست. فرصت ما برای دیدار از این همه مواهب طبیعی و آثار باستانی بسیار اندک بود و ما بهره چندانی از این همه زیبایی نبردیم و چه زود مجبور به ترک آن دیار شدیم. باشد تا در فرصتی دیگر و با فراغ بال بیشتر.