در این روزها که عربستان سوژه یک رسانههای دنیا شده با یک کتاب به جامعه سعودی سرک کشیدهایم
زیر پوست سعودی
«اگر کمک و حمایت ما نباشد، سعودیها طی یک هفته مجبورند به زبان فارسی صحبت کنند.» راستش ما هم مثل شما وقتی این جمله را شنیدیم فیوز پراندیم. فکر نکنید این حرف را یک ایرانی زده که مثلا خواسته جلوی قلدربازی سعودیها عرض اندام کرده باشد. نه! این حرف را یک سناتور آمریکایی زده است. موضوع عربستان این روزها حسابی داغ شده. از شلتاقی که سعودیها در یمن راه انداختهاند بگیرید تا حماسهای که ولیعهد این کشور در کنسولگری عربستان در استانبول آفرید و خاشقجی بدبخت را شرحه شرحه کرد. حالا هم که غرب و آمریکا دارند مقدمهچینی میکنند که مایه آبروریزی را از دامن حکومت سعودی برطرف کنند. حالا هم که لیندسی گراهام، سناتور آمریکایی در گفتوگو با فاکسنیوز به این شکل از خجالت سعودیها در آمده تا در کنار ترامپ که آنها را به گاو شیرده توصیف کرده بود چندمین مقام آمریکایی باشد که اسمش توی فهرست تحقیر سعودیها ثبت شد و در چنین موقعیتی چه بهتر از اینکه یک کتاب راجع به این کشور تو در تو معرفی کنیم و انگیزهتان را قلقلک بدهیم که بروید سراغش.
«شانزده سال قبل یک آتشسوزی در مدرسه دخترانهای در مکه رخ داد. هنگامی که آتش زبانه کشید، دختران همراه معلمانشان به خیابان گریختند. دختران به دلیل ترس از آتش وقت کافی نداشتند تا عبایشان را بردارند. ورودی مدرسه از سوی برخی از اعضای پلیس دینی کنترل میشد. آنها حاضر نشدند به دختران اجازه بدهند که بدون چادر و عبا از مدرسه خارج شوند. بر اساس اظهارات شاهدان عینی حتی سه نفر از نگهبانان اقدام به کتک زدن بعضی از دخترانی کردند که تلاش میکردند از آتش بگریزند. دخترانی هم که توانسته بودند از یکی از درهای مدرسه خارج شوند، دوباره به داخل مدرسه رانده شدند. در محاصره این ساختمان آتش گرفته بیش از 15 دختر سوخته و کشته و بیش از 50 نفر هم مجروح شدند.»
اینها بخشهایی از کتاب «عربستان از درون» است وقتی که دارد بخشی از وضعیت دختران و زنان را در این کشور روایت میکند. رابرت لیسی، یک خبرنگار انگلیسی است که از 30 سال قبل تاکنون به کشور سعودیها رفت و آمد دارد. او در همان 30 سال قبل بعد از چهار سال اقامت در عربستان تصمیم گرفت کتابی بنویسد که جامعه و مردم و حکومت عربستان را از داخل این کشور توصیف کند. همین شد که کتاب «Inside the Kingdom» نوشته شد. سالها گذشت تا اینکه یکی از دوستان سعودی لیسی به او پیشنهاد داد دستی به سر و روی این کتاب بکشد و آن را به روز کند. جناب رابرت هم قبول کرد و در نهایت ویرایش جدید کتاب سال 2011 یعنی هفت سال قبل منتشر شد.
خودزنی آلسعود
دوست سعودی رابرت که به او پیشنهاد ترجمه عربی این کار را هم داده بود موفق شد رضایت مقامات سعودی را بگیرد و نسخه عربی این کتاب را راهی بازار کند. حالا اینکه دوست رابرت چه پولتیکهایی زده تا توانسته رضایت سعودیها را بگیرد خدا عالم است، چون کتاب یکجور خودزنی برای آلسعود محسوب میشود. شاید هم این قضیه که سعودیها دوست داشتند نشان دهند که روی دور اصلاحات افتادهاند و آغوششان برای نقد باز است و این حرفها بیتاثیر نبود. بد نیست بدانید جناب عسگری، مترجم کتاب از همکاران ما در سرویس بینالملل جامجم هم هستند. یعنی که یعنی!
یک خبرنگار سمج انگلیسی
رابرت لیسی، نویسنده کتاب یکی از تاریخنویسان و بیوگرافینویسان مطرح انگلیسی است. او البته سالها قبل روزنامهنگار بوده. طبق اطلاعاتی که در پایگاه شخصیاش نوشته کتابهای پرفروش زیادی هم در سطح جهان داشته است. حالا درست است که ما برای کتاب عربستان جناب لیسی سراغش رفتهایم، اما جالب است بدانید او یکی از معدود نویسندگانی است که حدود 20 سال قبل یک کتاب با موضوع ملکه الیزابت، ملکه انگلستان نوشته است. ویراست اول کتاب رابرت خان در حدود 37 سال قبل منتشر شده است.
جمال و رابرت در یک قاب
چند وقت قبل که بحث قصابی شدن جمال خاشقجی توسط ولیعهد سعودی داغ شد رفت روی تیتر یک رسانهها، رابرت لیسی هم تصویری از خودش و آن مرحوم در اینستاگرام منتشر کرد. دقیقترش را خواسته باشید، تاریخ انتشار تصویر لیسی در اینستاگرام سوم اکتبر است. چرا این تاریخ مهم است؟ عرض خواهیم کرد. اگر سرنوشت شوم خاشقجی را دنبال کرده باشید احتمالا میدانید که آن مرحوم در تاریخ دوم اکتبر به کنسولگری سعودیها رفت و شقه شقه شد. به عبارت دقیقتر، یک روز بعد از افتادن آقا جمال درون دام سعودیها، رابرت لیسی تصویر یادگاری خودش و جمال را منتشر کرده. حالا جدای از همه اینها، رابرت از سالها قبل با خاشقجی ارتباط دوستانه داشت. در همین کتابی که در این صفحه هم معرفی کردیم، چند مرتبهای در صفحات مختلف به دیدار و مصاحبه با او اشاره کرده و مطالبی را از او نقل میکند. القصه که آشنایی رابرت و جمال، اتفاقی نبوده و این دو از سالها قبل با هم دوست بودند.
مغازله سعودی - آمریکایی
بهانه این گزارش، نقل قولی از یک سناتور آمریکایی بوده. اینکه اگر حمایت آمریکا نباشد، سعودیها طی یک هفته مجبورند به زبان فارسی صحبت کنند. این عبارات علاوه بر آنکه نشاندهنده نفوذ ایران در منطقه غرب آسیا محسوب میشود، نوعی اعتراف تلویحی به روابط ویژه سعودیها و ایالات متحده هم هست.
روابطی که نطفه آن از شش هفت دهه قبل شکل گرفت، زمانی که ملکعبدالعزیز، بنیانگذار آلسعود توسط پزشکان آمریکایی درمان شد. حیات آقای بنیانگذار مدیون آمریکایها بود. ملکفیصل دیگر پادشاه سعودی چند سال بعد در ملاقاتی با رئیسجمهور آمریکا گفته بود: «بعد از خداوند ما به ایالات متحده اتکا داریم!»
مواجهه مستقیم با درون عربستان
محمدعلی عسگری
بینالملل
سالها پیش بنده در جستوجوی کتابی تحت عنوان «عربستان از درون» بودم . بعدها متوجه شدم این کتاب به کلی در عربستان و برخی کشورهای عرب حاشیه خلیجفارس ممنوع شده است. همین طور متوجه شدم نسخهای از این کتاب به فارسی با عنوان دیگری ترجمه و چاپ شده است. در نهایت نسخه جدیدی از این کتاب به دستم آمد که در عربستان ترجمه و چاپ شده بود. این نسخه در واقع شکل جدید و کاملتری از همان کتاب قدیمی بود که سالها بعد طبق توافقاتی بین عربستان و نویسنده و زیر نظر او ترجمه و چاپ شده بود. ابتدا گمان میبردم باید کتابی سانسور شده و مخدوش باشد اما وقتی مطالعه کردم دیدم اشتباه میکردهام. کتاب در واقع بازنویسی جدید و تکمیل و پیرایش آن اثر قدیمی اما به شکل و شمایل امروزی و مدرن است. نویسنده که سه سال را با خانوادهاش در عربستان زندگی کرده و با صدها شخصیت سعودی گفتوگو کرده بود، الحق کتاب تمام و کمالی را درباره عربستان نوشته بود. حیفم آمد خوانندگان ایرانی از این کتاب محروم باشند؛ بنابراین اقدام به ترجمه و چاپ آن در ایران کردم.
کتاب به سبک یک رمان جذاب نوشته شده است و بهرغم حجم زیادش اصلا خستهکننده نیست. در عین حال نویسنده بدون هیچ پیشداوری یا تحلیل و تفسیری یا دادن آمارهای ریز و درشت خوانندهاش را به صورتی مستقیم و بیواسطه با کشوری به نام عربستان مواجهه میدهد تا خودش آن را از نزدیک مشاهده کند. پرسش اصلی نویسنده این است که یک سیستم قبایلی قرون وسطایی چطور در این دنیای جدید توانسته است دوام بیاورد. لیسی کتابش را در واقع در پاسخ به این پرسش نوشته است. اما در کنار پاسخ به این پرسش مهم، میتوان در خلال صفحات کتاب اطلاعات مهمی در باره ماهیت نظام حاکم بر عربستان، جایگاه روحانیون، سلفیهای تندرو و افراطی، دانشجویان با تفکرات مدرن، زنان و از جمله شیعیان به دست آورد و به مشاهده همه آنان نشست. رابطه عربستان با ایران و با آمریکا و نیز رابطه مقامات سعودی با گروههای تروریستی نظیر طالبان و اسامه بن لادن از بخشهای مهم دیگر کتاب است که به تناوب به آنها پرداخته شده است. کتاب در 576 صفحه از سوی انتشارات کویر منتشر شده است .
محمدصادق علیزاده
دبیر فرهنگ و هنر
گفت و گو
