خون سید شهید، شاه را آواره کرد!

با عبدخدایی در سالگرد شهادت سید مجتبی نواب صفوی هم‌صحبت شدیم تا درباره سر پرشور این شهید برایمان بگوید.

با مطالعه زندگی شهید نواب صفوی می‌توان به این نتیجه رسید که او سر پرشوری داشته و از همان نوجوانی به نوعی عصیان در رفتار و گفتارش وجود داشته است؛ گویا این روحیه در پدر شهید نواب صفوی هم وجود داشته است.

پدرش مرحوم سید‌جواد میرلوحی، وکیل دادگستری در زمان رضاخان بود. او روزی با آقای داور ـ وزیر دادگستری وقت ـ مشاجره می‌کند و سیلی محکمی به صورت وزیر می‌زند و به همین دلیل محکوم به زندان می‌شود. در مدتی که پدر در زندان بود، شهید نواب صفوی تحت کفالت دایی خود بود که ایشان هم وکیل دادگستری بود. در همین زمان در دبیرستان صنعتی آلمان‌ها نیز درس می‌خواند. عصیان و اعتراض او به شرایط از همین دبیرستان آغاز شد، روزی او دانش‌آموزان را جمع کرد و تظاهرات گسترده‌ای علیه حاکمیت به راه انداخت. اصالت شهید نواب صفوی به سادات میرلوحی مقیم دُرکه اصفهان می‌رسد؛ اهالی این منطقه یا عالم هستند یا مبارز‌! نواب صفوی از بچگی آدم پرخاشجویی بوده و کسی گمان نمی‌کرده او در آینده بتواند پایه‌گذار تحولات عظیمی در کشور شود. اما از همان دوران دبیرستان به طلبگی علاقه داشت و همزمان به مدرسه مروی می‌رفت و درس عربی می‌خواند.

با توجه به شغل پدر و دایی ایشان که هر دو وکیل بودند، باید تمکن مالی خوبی هم می‌داشتند؟

پدرش نه‌! اما شرایط مالی دایی‌اش بد نبود، اما چنان نبود که بتواند دو خانواده را اداره کند. به همین دلیل شهید نواب صفوی بعد از فوت پدر مجبور شد کار کند و به همین دلیل به آبادان رفت و در آنجا مسئول سوهان‌کاری شرکت نفت شد؛ چون در مدرسه صنعتی درس خوانده بود و در کارهای خاصی مهارت داشت. اما در آنجا هم اعتراضات و این‌که نمی‌گذاشت حق کارگران خورده شود با مشکل روبه‌رو شد و با یکی از مدیران انگلیسی شرکت نفت درگیر شد و نواب صفوی شبانه به نجف گریخت.

فامیلی ایشان میرلوحی بود، چطور شد که به نواب صفوی شهرت پیدا کرد؟

اولین بار که دستگیر شد به این دلیل که حکومت مزاحم خانواده‌اش نشود و از طرفی چون دایی‌اش وکیل بود و می‌توانست از او دفاع کند، فامیلی دایی‌اش را برای خود انتخاب می‌کند به سربازان شاه می‌گوید نام من مجتبی نواب‌صفوی است! در آن زمان احمد کسایی مقاله‌ای نوشت و سند ارائه کرد که صفوی‌ها، سید نیستند! تلاش کردند که سید بودن او را منکر شوند. اما بعدها مشخص شد فامیل اصلی او میرلوحی است!‌

نواب صفوی کاریزمای زیادی داشته که با سن کم توانسته یاران زیادی را دور خود جمع کند و بر بزرگان دین هم تاثیر بگذارد؟

من 62 سال قبل با شهید نواب صفوی آشنا شدم. یادم هست که شخصیت ایشان چنان بارز بود که آدم‌های بزرگی چون مرحوم طالقانی را تحت تاثیر قرار می‌داد. او سفرهایی به اردن و مصر داشت. در اردن با ملک حسین دیدار کرد و عکس‌هایی که از این سفر موجود است نشان می‌دهد ملک حسین خبردار جلوی شهید نواب صفوی ایستاده است. ملک حسین گفته که من حتی به دیدار پادشاهان نرفتم، اما برای دیدن تو آمدم. زمانی که از مصر برگشت من نیز با او همراه بودم . مرحوم طالقانی با یک دسته گل به استقبال او آمد. بزرگانی مانند آیت‌الله خویی و علامه امینی، مفتون شخصیت و بیان شهید نواب صفویی بودند. آیت‌الله قمی نیز بسیار ایشان را تائید می‌کرد. به زبان عربی مسلط بود به همین دلیل در 29 سالگی نطقی که در دانشگاه قاهره کرد برای همیشه در تاریخ ثبت شد.

چنین به نظر می‌رسد اعدام شهید نواب صفوی تاثیر زیادی بر پیروزی انقلاب اسلامی داشته است؟

اعدام ایشان در حوزه‌های علمیه تاثیر زیادی گذاشت. اولین کسانی که به ندای امام راحل لبیک گفتند، همان افرادی بودند که متاثر از نواب صفوی بودند؛ مرحوم حاج صادق امانی، مرحوم هرندی، مرحوم پوراستاد و...

به نظر من یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات پهلوی که به سقوطش منجر شد، اعدام نواب صفوی بود. او در 26 دی 1334 حکم اعدام شهید نواب صفوی را امضا کرد و 23 سال بعد دقیقا در 26 دی 57 مجبور شد ایران را ترک کند. همه علما و مراجع نسبت به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داده و در همان زمان انزجار خود را از حاکمیت بروز دادند. یکی از دلایلی که حوزه‌های علمیه مشهد و قم طلبه‌های انقلابی تربیت کرد، شهادت نواب صفوی بود. روحانیونی که در پیروزی انقلاب اسلامی نقش اساسی داشتند، مثل شهید مشکینی، شهید بهشتی و... از علاقه‌مندان و شیفتگان نواب صفوی بودند. مقام معظم رهبری نیز در خاطراتشان ذکر کرده‌اند که اولین تفکرات انقلابی را شهید نواب صفوی در من به وجود آوردند. شهید رجایی در اولین روزی که رئیس‌جمهور شد، گفت: شعارهایی که انقلاب را به پیروزی رساند، همان شعارهایی بود که فداییان اسلام در سال 1330 آنها را بیان می‌کردند؛ «نه شرقی، نه غربی» شعار اصلی شهید نواب صفوی بود.