آسیب شناسی
نهضت مشروطیت ، مهم است چون مطالبات آن از اهمیت ویژه ای برخوردارند. تقاضای محدود کردن استبداد، کوتاه کردن دست مداخله دولتهای خارجی در امور کشور، قانونمند شدن اداره
برای نمونه ، تغییر ساختار سیاسی کشور و مشروط کردن سلطنت. به رغم ناکامیابی های فراوان ، آن نهضت پیروزی ها و دستاوردهای مهمی هم داشت. رسمیت یافتن محدودیت سلطنت ، تدوین قانون اساسی ، تشکیل مجلس شورای اسلامی ، پاسخگو شدن مسوولان اجرایی در برابر نمایندگان ملت و... دستاوردهای عظیم و مهمی بودند که اگرچه به تمام و کمال تحقق نیافتند و بدرستی اجرا نشدند، اما رسمیت یافتند، نهادینه شدند، تبدیل به فرهنگ گشته و به عنوان مطالباتی پایا و ماندگار در ذهن و ضمیر جامعه حضوری مستمر یافتند. توجه به ناکامیابی های نهضت و بررسی علل و عوامل آنها نیز برای کسب تجربه تاریخی از اهمیت ویژه ای برخوردار است . در این سخن بدون شرح و داوری به برخی از عواملی که به نظر می رسد در ناکامیابی های نهضت موثر بودند، اشاره کوتاهی نموده تا صرفا ذهن خواننده و پژوهشگر تاریخ آن دوره را به تحقیق و تبیین دقیق تر این مسائل برانگیزد.
1- به نظر می رسد یکی از حوزه هایی که برای دستیابی به علل عدم توفیق نهضت می تواند موضوع پژوهش جدی قرار بگیرد، حوزه رهبری نهضت است. در آن نهضت ، گروهی مدعی رهبری شدند در حالی که از ویژگی ها و صلاحیت ها و مهمتر از همه توانایی های لازم برای رهبری نهضت بی بهره بودند. این گروه ، درواقع در مقام مدیران اجرایی نهضت ایفای نقش می کردند و در همین زمینه هم به عنوان یکی از عوامل توفیق یا عدم توفیق نهضت قابل مطالعه و بررسی هستند. باید کارنامه این افراد و احزاب مطالعه گردد و بررسی شود که طرحها و برنامه های آنها برای استمرار نهضت و اداره امور کشور در زمینه های سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی چه بود و آیا اصولا طرحی در این زمینه داشتند؛ گروه دیگری که در مقام رهبری نهضت فعالیت می کردند، علمای دینی بودند.
بررسی واقعیت رهبری آنها می تواند موضوع مطالعه قرار بگیرد. همچنین بررسی نقش تعدد رهبران و عدم تمرکز آنها، هم از نظر سازماندهی و هم از نظر بعد مسافت جغرافیایی قابل بررسی است. افزون بر اینها، پژوهش درباره دیدگاه ها و برنامه های آنها برای رهبری نهضت و اداره امور کشور می تواند بسیاری از زوایای تاریک تحولات آن دوره را روشن سازد.
2- فقدان برنامه مدون اقتصادی برای تامین خودکفایی و جلوگیری از حضور و نفوذ اقتصادی دولتهای خارجی از جمله آسیبهای جدی بود که متوجه نهضت شد.
3- نداشتن برنامه مشخص برای رویارویی با دولتهای مداخله گر نیز از جمله موارد آسیب است. به گواهی تاریخ ، مداخله قدرتهای خارجی در امور داخلی کشور پس از پیروزی نهضت مشروطیت ، بسیار بیشتر و گسترده تر از دوره استبداد بود و مطالعه عوامل یادشده می تواند بسیار راهگشا باشد.
4- تبدیل شدن استبداد فردی دوره قاجار به استبداد مرکب و جمعی دوره مشروطیت نیز از جمله آسیبهای جدی نهضت بود که پژوهش در این باره ، همراه با پژوهش در دیگر عوامل ، از جمله علل داخلی افزایش نفوذ و مداخله دولتهای خارجی می تواند پژوهشگر تاریخ معاصر را به شناسایی آسیبها و اسباب ناکامیابی ها رهنمون گردد.
سید مصطفی تقوی
گفت و گو
