ایران، هاب گازی منطقه می‌شود

از منظر مجموع ذخایر گاز، ترکمنستان رتبه چهارم را میان کشورهای جهان از آن خود کرده، لیکن تاکنون نقش این کشور در بازار جهانی گاز بسیار محدود بوده است. هرچند به نظر می‌رسد مقامات این کشور قصد دارند این وضعیت را تغییر دهند.

در اواخر سال 2015 پروژه‌هایی به اجرا درآمدند که می‌توانند تولید گاز این کشور و توان صادراتی شرکت دولتی «ترکمن گاز» را افزایش دهند. این شرکت، در حال توسعه خط لوله شرق به غرب است که قرار است گاز طبیعی را از میادین شرقی ترکمنستان به سواحل دریای خزر در جنوب کشور برساند. انتظار می‌رود این خط لوله در آینده گاز ترکمنستان را به اروپا برساند.

خط لوله قفقاز جنوبی در حال گسترش است و خطوط لوله گاز ترانس آناتولی و ترانس آدریاتیک نیز در حال ساخت هستند. این خطوط لوله، ظرفیت انتقال حجم انبوهی از گاز آذربایجان و سایر کشورها را تا سال 2020 به وجود می‌آورند و تنها تکه‌گمشده این پازل برای انتقال گاز ترکمنستان، یک مسیر انتقال از دریای خزر است که مذاکرات پیرامون آن بالا گرفته است.

اروپا مشتری گاز ترکمنستان

پیش از این «ماروس سفکوویچ» معاون اول کمیسیون اروپا گفته بود که انتظار دریافت گاز ترکمنستان را برای سال 2019 دارد. بعد از تیره شدن روابط با روسیه، اروپا قصد دارد به منابع انرژی خود تنوع ببخشد. ترکمن‌ها قصد احداث خط لوله دیگری نیز برای صدور گاز به بازار هند و پاکستان از طریق افغانستان دارند. اینها در حالی است که در ابتدای سال 2016 خبر فسخ یکجانبه و پیش از موعد قرارداد خرید گاز از شرکت ترکمن گاز توسط شرکت گازپروم روسیه اعلام شد. ترکمنستان مدت‌زمان طولانی گاز خود را از طریق خط لوله آسیای مرکزی که در زمان شوروی سابق احداث شده بود به روسیه صادر می‌کرده است و در سال 2003 طبق یک قرارداد 25 ساله امتیاز آن به شرکت گازپروم اعطا شد.

کاهش خرید روسیه

تا سال 2009 نیز روسیه بزرگ‌ترین خریدار گاز ترکمنستان بود. در آن دوره روس‌ها علاقه زیادی به خرید گاز ارزان از ترکمن گاز داشتند، چراکه سود زیادی از محل بازفروش آن به کشورهای مشترک‌المنافع و اروپا به دست می‌آوردند. از سال 2009 به بعد همزمان با تصمیم عشق‌آباد به فروش گاز با قیمت معقول‌تر به بازار جهانی، واردات گاز روسیه از این کشور رو به کاهش رفت. بخصوص در این سال انفجاری در خط لوله آسیای مرکزی رخ داد که سبب قطع موقتی صدور گاز شد اما صادرات از سال 2010 با حجم کمتری از سر گرفته شد.

لیکن برخلاف تدابیر پیش‌بینی شده در قرارداد، حجم صادرات گاز ترکمنستان به روسیه از 10 تا 11 میلیارد مترمکعب در سال 2010 به 4 میلیارد مترمکعب در سال 2015 کاهش یافت. حجم صادرات در سال 2007 معادل 6/42 میلیارد مترمکعب بود. گازپروم علت این امر را کاهش تقاضا در اروپا و اوکراین اعلام کرده است. به علت افت قیمت‌ها، نرخ ثابت 240 دلاری برای هر هزار مترمکعب دیگر جذابیتی برای روس‌ها نداشت. به همین جهت گازپروم در سال 2015 دعوایی را در محکمه داوری استکهلم علیه ترکمن گاز طرح کرد و خواستار تعدیل قرارداد شد.

پس از اعلام توقف خرید گاز در اوایل سال 2016 از سوی گازپروم، عشق‌آباد تمایل خود به مذاکره مجدد را در راستای همکاری‌های اقتصادی با روسیه ابراز کرد.

رقیب ایران

مجموع فعالیت‌های ترکمنستان بویژه در حوزه بازاریابی گاز، شاید زنگ خطر تازه‌ای برای ایران باشد که این همسایه شمالی هم دست روی برخی بازارهای بالقوه ایران برای صادرات گاز گذاشته است.

باید تاکید کرد که ایران از سال‌های قبل به دنبال تبدیل شدن به هاب گازی منطقه است و یکی از دلایل واردات گاز از ترکمنستان این بود که گاز ارزان‌قیمت ترکمنستان را از طریق خطوط لوله شمالی به ترکیه صادر یا گاز پارس جنوبی را از طریق همین خط به کشورهای آسیایی شرق دور منتقل کند.

ظاهرا ترکمنستان نیز به شرایط سوق‌الجیشی ایران آگاه است و بر اساس مطالعات بین‌المللی برای آن‌که گاز خود را به خلیج‌فارس برساند چاره‌ای ندارد جز آن‌که گاز این کشور از ایران عبور کند.

حتی در مذاکراتی که ترکمنستان با مقامات عراقی انجام داده است، اعلام شده این کشور در صورت تمایل می‌تواند از خط لوله صادراتی گاز ایران بهره ببرد به شرط آن‌که حق ترانزیت گاز را به طرف ایرانی پرداخت کند.

بنابراین هم‌اکنون که شرایط گفت‌وگوهای سیاسی مهیا است، ایران می‌تواند ترکمنستان را متقاعد کند که تبدیل به هاب گازی منطقه شود.