روایت مقاومت یک قهرمان جنوبی

حرف آخر را همین اول می‌زنم. ما قدر قهرمان‌های خود را حتی در سینما و تلویزیون هم نمی‌دانیم و کمتر آنها را به خاطره جمعی بصری تبدیل کرده‌ایم. اما دلیران تنگستان به همین دلیل از یادمان نمی‌رود که جنس قهرمانش جنس دیگری است و البته قدرت قابی که آن را برای آن روایت کرده مستحکم است. دلیران تنگستان، مجموعه‌ای تلویزیونی است درباره تاریخ مبارزان تنگستان، دشتی، دشتستان و بوشهر در جنوب ایران در مقابل امپراتوری بریتانیا.این سریال در 14 قسمت و در طول دو سال از 1352ـ 1350 به کارگردانی همایون شهنواز و تهیه‌کنندگی ملک‌ساسان ویسی ساخته شد و نخستین بار، در اسفند 1353 از تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد و پخش آن، تا بهار 1354 ادامه داشت. قطعا بخشی از ماندگاری این سریال را باید در جذابیت دراماتیک و قوت قصه آن جست‌وجو کرد.

قصه از چه قرار بود؟

قصه این بود که انگلستان به بهانه محاصره هرات، به جنوب ایران حمله می‌کند. «احمد تنگستانی» به همراه 300 نفر دلاور، در قلعه‌ای ویران، به دفاع از ایران می‌پردازند. دو انگلیسی به دست مردم قطعه قطعه می‌شوند و دولت انگلیس به خونخواهی آنان، از آب و خشکی به مردم جنوب حمله می‌کند. «رئیس‌علی دلواری»، مردم دلوار و تنگستان را متشکل و مسلح می‌کند و به دفاع از خاک میهن در مقابل تجاوز بیگانگان می‌پردازد.

روحیه استعمار ستیزی

سریال دلیران تنگستان در 14 قسمت در طول دو سال ساخته شد و یک گروه 500 نفری به کارگردانی شهنواز در بوشهر، منطقه تنگستان شامل اهرم، چغادک، تنگک، بندر سیراف (طاهری)، ده سولقان، شیراز و تهران و ده کمپ، فیلمبرداری به طریق 16 میلی‌متری را انجام دادند. پخش این فیلم به علت نبود سیستم پخش رنگی، به صورت سیاه و سفید انجام شد. اما آنچه فارغ از قصه و ماجراهای سریال موجب ماندگاری این اثر در حافظه بصری و تاریخی مردم ما شد به همان روحیه استعمارستیزی و استقلال‌طلبی در فرهنگ ما برمی‌گردد و داستان وقایع و حوادث دورانی مشخص از تاریخ معاصر ما را به نمایش می‌گذارد؛ دورانی که وجه مشخصه آن استعمارستیزی، استقلال‌طلبی و وجود نهضت‌های اسلامی ـ ایرانی خودجوش و مردمی است به این ترتیب باید گفت سازندگان اثر با لحاظ‌کردن چنین خصوصیاتی سعی کرده‌اند تا حد امکان به شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوران نزدیک شوند.

ساختار روایی

دلیران تنگستان از نظر داستان‌پردازی و ساختار قابل بررسی است. از آنجا که حوادث بوشهر و محاصره جنوب از سوی انگلیسی‌ها فاصله زمانی چندانی با ما ندارد، فیلمنامه براساس حوادث تاریخی و آنچه واقعاً اتفاق افتاده نگاشته شده است. با وجود این شهنواز و گروه سازنده حدود یک سال در بوشهر و خطه‌تنگستان به تحقیق پرداختند و با همسر 95 ساله رئیسعلی دلواری نیز ملاقات کردند. نکته دیگر آن‌که افرادی که حوادث آن دوران را نقل کرده‌اند آن دوران را به چشم خود دیده بودند. این موضوع بر جذابیت داستان‌ها افزوده است. با این حال کارگردان، عناصر اضافی را از سریال حذف کرده است. معمولاً در نگارش داستان‌های تاریخی یا جنگی تلاش می‌شود روایت‌ها با چاشنی مسائل عشقی و قصه‌های فرعی به تماشاگر نشان داده شود. اما در دلیران تنگستان واقعیات آشکار، تلخ و گزنده است. عشق همسر رئیسعلی نیز لحظات کوتاهی از زمان سریال را به‌خود اختصاص می‌دهد. این موضوع می‌تواند نگاه متفاوت کارگردان را نسبت به این موضوع نشان دهد؛ نگاهی که در دوران ساخته‌ شدن سریال چندان متداول نبوده است. از سوی دیگر سانسورهای متفاوت سریال در دوره‌های بعدی نقش پررنگ عشق به همسر را در زندگی این مبارز کمرنگ‌تر کرده است. با چنین شرایطی سریال یادشده پایان تلخ و هشداردهنده‌ای دارد. از سوی دیگر اثر در دوره‌ای ساخته شده که ساخت فیلم‌ها و سریال‌هایی از این نوع، محلی از اعراب نداشتند. در واقع علت اصلی ساخت این سریال بیان مفاهیم ظلم‌ستیزی در مبارزه با نیروی‌های خارجی و اشغالگر بوده است. علت پخش چندباره سریال پس از انقلاب هم به‌دلیل وجود همین مفاهیم بازمی‌گردد. با توجه به این موضوع می‌توان این نکته را دریافت که دلیران تنگستان عبور از خط قرمز محسوب می‌شد.

واقع‌گرایی

حسن سریال در این است که شخصیت‌های قصه همانی هستند که به نمایش درآمده‌اند؛ یعنی افراد درشرایطی یکسان و در کنار هم می‌جنگیدند و این خصیصه واقعگرایانه به خوبی به تصویرکشیده می‌شود و رنگ و بوی شعاری پیدا نمی‌کند. اگرچه مقتضیات درام و ملزومات روایت سینمایی بر روایت تاریخی قصه اثر گذاشته اما همایون شهنواز، نویسنده و کارگردان سریال دلیران تنگستان درباره وفاداری‌اش به متن اصلی اثر گفته: کتاب دلیران تنگستان نه رمان است، نه تاریخ و نه رمان تاریخی بلکه آمیخته‌ای از تمام این سه مورد است. با خواندن این کتاب آنچه پیش از خود مطلب توجه خواننده را جلب می‌کند، تأثیر نویسنده از تحلیل واقعیت‌های آن زمان است. همین تأثیر مرا واداشت تا واقعه را آن‌طور که بوده روایت کنم. بد نیست یادی هم بکنیم از بازیگران این مجموعه. محمود جوهری در این اثر تلویزیونی نقش «رئیس‌علی دلواری» را ایفا می‌کند و شهروز رامتین در نقش «خالوحسین دشتی»، زنده‌یاد اسماعیل داورفر در نقش «حاج محمدرضا کازرونی»، عنایت‌الله شفیعی در نقش «زائرمحمد»، مرحوم نعمت‌الله گرجی در نقش «حاکم بوشهر»، منوچهر آذر در نقش «واسموس» آلمانی، ‌مستانه جزایری در نقش «زن رئیسعلی»، ولی‌الله شیراندامی در نقش «دریابیگی» و حسین محجوب در نقش «سیدمحمد دکتر» در این سریال نقش‌آفرینی کرده‌اند.

دلیران تنگستان روایت مبارزه با استعمار در تاریخ معاصر ماست. سیطره قدرت‌های استعماری بر ارکان سیاسی ـ اقتصادی ایران و برقراری مناسبات یکجانبه و سلطه‌آمیز از ویژگی‌های تاریخ معاصر ایران و به‌طور مشخص در دوران حکومت سلسله‌های قاجار و پهلوی بوده است. رابطه نابرابر سیاسی- اقتصادی بین دولت ایران و دول استعماری نتیجه ناتوانی، ناکارآمدی کارگزاران و سردمداران کشور بود که در واگذاری امتیازات ننگین به بیگانگان و استیلای آنان بر مقدرات کشور تبلور می‌یافت به گونه‌ای که سفرا و نمایندگان اجنبی از آنچنان قدرتی برخوردار می‌شدند که حکومت‌ها را تغییر می‌دادند، دولتی را آورده دولت دیگری را سرنگون می‌کردند. در مقابل این رویه و رویکرد زبونانه دولت، اشخاص و گروه‌ها و محافل ملی و مذهبی فراوانی در داخل کشور وجود داشتند که نه‌تنها سیطره بیگانه را نمی‌پذیرفتند بلکه با روحی آزاد و همتی بلند در برابر اجنبی قد بر افراشته در برهه‌های حساس حافظ استقلال و تمامیت ارضی کشور می‌شدند. نمونه‌ای از شرایط مذکور در جامعه ایران قیامی است که به قیام دلیران تنگستان شهرت یافته و با نام رئیسعلی دلواری در همیشه تاریخ ثبت و ضبط شده است.

مبارزان رئیسعلی

رئیسعلی دلواری فرزند رئیس محمد، کدخدای ده دلوار بود که در سال 1299 هـ. ق متولد شد. روستای دلوار بندر کوچکی است در پنجاه کیلومتری بوشهر که مرکز یکی از بخش‌های ساحلی شهرستان تنگستان است. واژه دلوار به معنای «دلاور» است.

رئیسعلی با شروع نهضت مشروطه در حالی که بیست و پنج ساله شده بود، به صف مشروطه طلبان پیوست و در مقابل استبداد قرار گرفت و همکاری نزدیکی را با محافل انقلابی و مشروطه‌خواهان ایران آغاز کرد. با کودتای ضدانقلابی لیاخوف روسی و بمباران مجلس شورای ملی در سال 1326 هـ. ق که منجر به استقرار مجدد استبداد محمدعلی شاه شد، رئیسعلی به همراه سیدمرتضی علم‌‌الهدی اهرمی به مبارزه علیه استبداد صغیر پرداخت. در سال 1327 هـ. ق با کمک تفنگچیان تنگستانی، بوشهر را از عناصر مستبد وابسته به دربار و محمدعلی شاه پاک و اداره گمرک و انتظامات و دیگر ادارات را تسخیر کرد.

این کار دلیران تنگستان بر انگلیسی‌ها که اداره گمرک را در اجاره داشتند گران آمد؛ چرا که منبعی مهم از منابع درآمدی آنان به خطر افتاده بود. این در واقع اولین رویارویی دلیران تنگستان به ریاست رئیسعلی دلواری با استعمار انگلستان بود که حدود هفت سال ادامه پیدا کرد. این مقاومت آن‌قدر تاریخی شد که حتی سریال آن هم به یک خاطره تاریخی در حافظه بصری مردم ما بدل شده است.

حواشی جذاب

شاید برایتان جالب باشد که بدانید داستان تولید این سریال و حاشیه‌هایی که آن زمان ایجاد کرد کمتر از فراز و فرودهای قصه سریال نیست. منوچهر آذر درباره شرایط تولید «دلیران تنگستان» گفت: من آن زمان دانشجوی سال چهارم دانشکده هنرهای دراماتیک و با آقای محمود جوهری همکلاس بودم. یک روز ما را به شبکه دعوت کردند و آنجا همایون شهنواز که به دانشکده هنرهای دراماتیک آمده و کار ما را دیده بود، ما را دعوت کرد و گفت به ما دستور ساخت چنین سریالی را داده‌اند. شما چه کاری می‌توانید انجام دهید؟ البته من آن زمان مشغول نوشتن پایان‌نامه بودم. آن زمان گفتند که کتاب دلیران تنگستان نوشته محمدحسین رکن‌زاده آدمیت را خوانده‌اید؟ این کتاب خیلی مهم است. ما هم گفتیم کتاب جای خود را دارد ولی ما فیلمنامه را می‌خواهیم و باید بدانیم که بار دراماتیک داستان به چه سمتی است. در نهایت خلاصه‌ای از فیلمنامه را به ما دادند و خواندیم.

یکی از حاشیه‌های جنجالی سریال دلیران تنگستان که شاید آن زمان چندان سابقه نداشته بودجه و هزینه‌ای بود که برای این مجموعه صورت گرفت و نسبت به آن زمان یک هزینه نجومی محسوب می‌شد. آن زمان 2 قرارداد 125 هزارتومانی برای این کار بسته شد که یکی برای آقای محمود جوهری بود و دیگری هم با من که آن زمان روزنامه‌ها بسیار سر و صدا کردند. چون دستمزدمان خیلی بالا بود. هزینه هم بسیار بالا بود ولی آن زمان آقایی به نام جعفریان، از معاونان تلویزیون گفته بود که این سریال بودجه نامحدودی دارد و تلویزیون مساله‌ای برای هزینه کردن ندارد.

سپنتا امانپور