رفتارهای انحرافی در فضاهای بی دفاع شهری

شهرهای امروز را مشکلات بسیاری همچون ترافیک آلودگی هوا و آلودگی محیط زیست که رابطه مستقیمی با رشد و توسعه شهری دارند احاطه کرده است در کنار این گونه مشکلات فضاهای شهری

کد خبر: ۹۳۰۲

در معرض بسیاری از مشکلات ناپیدا ولی مخرب و تاثیرگذار بر سلامت انسان نیز قرار دارند رشد بی رویه شهر تهران ، نبود ضوابط و مقررات لازم ، تمرکز بیش از حد فعالیت های گوناگون ، در پایین آوردن کیفیت زیست محیطی بویژه در شکل و کالبد آن ، بشدت موثر است . از جمله مواردی که در پایین آوردن کیفیت محیط زیست موثر است ، تعداد بسیار متنوع فضاهای آسیب پذیر شهری است که در ادبیات برنامه ریزی شهری ، "فضاهای بدون دفاع شهری" نامیده می شود برای آشنایی بیشتر با این فضاها و عوارض آن ، با مهندس مصطفی پودراتچی ، کارشناس برنامه ریزی شهری و هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفتگویی کرده ایم که میخوانید: به چه فضاهایی ، فضاهای بدون دفاع یا آسیب پذیر شهری گفته می شود؛ فضاهای بدون دفاع شهری ، فضاهایی در درون شهرها هستند که به دلیل ویژگی های فیزیکی و موقعیت قرار گرفتن آنها نسبت به دیگر نقاط شهری ، قابلیت بیشتری برای وقوع رفتارهای انحرافی دارند این فضاها به کسی تعلق ندارند و کسی از آنها نگهداری و مراقبت نمی کند بعضی از، این گونه فضاها از دید عمومی پنهان هستند و به همین دلیل ، فضاهای دنج و مطمئنی برای رفتارهای انحرافی محسوب می شوند؛ مانند داخل گذرهای زیرزمینی ، زیرپلهای شهری در واقع ، فضاهای بدون دفاع شهری از نظر حفاظتی مرده اما از نظر وقوع مسائل نابهنجار، فضاهایی فعال و زنده اند با این که فضاهای بدون دفاع شهری در طول تاریخ ایران وجود داشته اند، اما در دوران اخیر و با رشد شهرها و بعد از تحمیل الگوی توسعه برونزا و تاثیرات آن همه عرصه های زندگی جمعی ، فضاهایی که بالقوه آسیب پذیر بوده اند، به بالفعل در آمدند و به پدیده فضاهای بدون دفاع دامن زدند. چه ملاکها و معیارهایی در آسیب پذیر بودن )بی دفاع بودن ( فضاهای شهری موثر است؛ فرم ، خصلتهای کالبدی ، نور، موقعیت قرار گرفتن ، بدون کارکرد بودن بعضی فضاها، نبود ارتباط میان فرم و عملکرد، نداشتن متولی و کنترل ضعیف اجتماعی از عوامل موثر در این زمینه به شمار می روند. بله علت بزرگ شدن شهر، کمرنگ شدن و نبود کنترل مناسب فیزیکی و اجتماعی بر آن ، فضاهایی به وجود می آیند که فعالیت های غیر مجاز و متعارض با هنجارهای جامعه ، در آن نقاط صورت می پذیرد، اثرات نامطلوبی بر پیکر جامعه می گذارد و آلودگی اجتماعی فضایی را به ارمغان می آورد. به عنوان مثال ، فضاهایی در شهرهای مختلف یافت می شوند که به علل گوناگون ، همچون احتکار زمین ، درگیری وارثان و مانند اینها بدون متولی مانده اند و کسی از آنها حفاظت و حمایت نمی کند و یا این که در طول شبانه روز یا هفته ، به طور مداوم و مستمر دارای متولی و ناظر نیستند شرایط این گونه فضاها، در کنار عوامل دیگری چون موقعیت قرار گرفتن، در آسیبپذیر بودن فضاهای شهری دخیل است فضاهای آسیب پذیر شهری به چند نوع تقسیم می شوند و چه رفتارهای انحرافی در این گونه فضاها رخ می دهد؛ با توجه به ساختار و فرم فیزیکی ، می توان به گونه های مختلفی از فضاهای بدون دفاع اشاره کرد.10 گونه شناخته شده از فضاهای بدون دفاع عبارتند از: فضاهای بدون متولی یا مالک ، )فضاهای گم ( یا )فاقد رویت بصری (، کنجها، زیرگذرها و پلها، ساختمان های نیمه تمام و متروک ، طرحهای در دست اجرا یا رها شده ، فضاهای بدون نور، سطوح ال و یو شکل )عقب نشینی ها و فرورفتگی های بدنه ( و فضاهای بدون کارکرد یا فضاهای با کارکرد متناوب. برای نمونه ، ازدحام مستمر در داخل بازار تهران ، هیچ گونه هماهنگی و همسازی با عرض مسیرها ندارد )نبود ارتباط میان فرم و عملکرد(، در صورتی که عرض فضای مسیرهای پیاده رو باید متناسب با نوع و میزان عبور و مروری باشد که در آن صورت می گیرد. یک مسیر باریک در محله پرازدحام باعث می شود عابران در آن با میزان بالای اصطکاک و برخورد مواجه شوند که چنین مسیری به صورت بالقوه می تواند محل مناسبی برای به وقوع پیوستن انواع آسیبها همچون جیب زنی ، رد و بدل کردن مواد مخدر مزاحمت برای بانوان باشد؛ چرا که گم شدن و فرار از دست ماموران در لابلای انبوهی و ازدحام جمعیت ، امری ساده است بنابراین اصل ، که هر فعالیت باید در عرصه ای برخوردار از مظاهر کالبدی مشخص صورت پذیرد، به رابطه متقابل میان فرم و عملکرد پی می بریم نکته مهم این که گونه هایی از فضاهای بدون دفاع ، در یک یا چند عملکرد مشترکند؛ بدین معنا که یک یا چند نوع خاص از آسیبها یا نابهنجاری ها می توانند در گونه های مختلف این فضاها اتفاق بیفتند؛ برای مثال ، در یک فضای گم ، یک زیرگذر یا ساختان های متروکه که برای هر کدام از نظر ساختاری گونه مستقلی را قائل شدیم یک معتاد می تواند از مواد مخدر استفاده کند و یا یک قاچاق فروش ، مواد مخدر خود را جاسازی کند. جدای از گونه های 10 گانه ذکر شده ، گونه هایی از این فضاها نیز وجود دارند که ترکیبی از چند تیپ فضای بدون دفاع یا آسیب پذیر شهری هستند که آن را تیپهای ترکیبی میگوییم، مانند فضایی که میتواند از فضای گم، فضای بدون کارکرد و فاقد نور ترکیب شده باشد رفتارهای انحرافی در این گونه فضاها را از کم ضررترین تا پرضررترین آنها می توان به مواردی چون دستفروشی ، حاشیه نشینی ، کارتن خوابی ، گذاشتن زباله و قضای حاجت در فضای باز، گدایی ، تجمع ولگردان ، وقوع انواع سرقتها، تعرض به نوامیس ، استفاده از مواد مخدر و فروش آن تقسیم بندی کرد البته این نکته را نباید فراموش کرد که هر فضایی ، پذیرای نوع خاصی از انحراف هاست و هر انحرافی در هر فضایی اتفاق نمی افتد به عنوان نمونه ، جیب برها به فضای پرازدحام نیاز دارند، در صورتی که فرد معتاد به فضای دنج و جایی که قابل رویت نباشد. وجود چنین فضاهایی چه تاثیری بر روان و رفتار شهروندان می تواند داشته باشد؛ انسان از یک سو، تحت تاثیر شرایط محیط قرار دارد و از سوی دیگر به محیط، سازمان می بخشد و شرایط محیط را متناسب با اهداف و نیازهای خود دگرگون می کند هر روز شهرها و محله ها و بناهای جدیدی ساخته می شوند این گونه قرارگاه های فیزیکی ، برخی الگوهای رفتاری و نقشهای اجتماعی نوین را بر ساکنان خود تحمیل می کنند و یا بعضی الگوها و معیارهای رفتاری را تقویت و برخی دیگر را تضعیف می کنند همه ما کم و بیش شرایط کلی محیط و فضاهایی را که به انسان احساس "شادی "، "غم " و یا "خفگی" می دهد، تجربه کرده ایم. به دلیل وجود شرایط فیزیکی ، معماری نامناسب ، مانند نور کم ، رنگ نامناسب دیوارها جو خاصی به وجود می آید که رفتار انسان را به طور غیرمستقیم تحت تاثیر قرار می دهند. می توان گفت فضای مناسب و مطلوب از بسیاری آسیبهای اجتماعی جلوگیری می کند نکته مهم این که این گونه فضاها )فضاهای آسیب پذیر( به مساله کالبدی اجتماعی در سطحی وسیع بدل شده و افراد بسیاری را در پرتوی اثرات منفی خود قرار داده است به عنوان مثال ، تعرض به نوامیس در چنین مکانهایی سبب می شود فرد در محیط و فضا احساس آرامش نکند و همواره به عنوان یک قربانی در نگرانی به سر برد و همین مساله موجب می شود نتواند قابلیت ها و ارزشهای خود را به نمایش بگذارد و نقش اجتماعی خود را به نحو مطلوبی ایفا کند چه نهاد یا سازمانی ، متولی بهسازی و ساماندهی چنین مکانهایی است؛ متولی ساماندهی فضاهای شهری ، شهرداری است شهرداری ها می توانند با اقدامات لازم ، آسیب پذیری را از چنین فضاهایی حذف کنند برای نمونه ، به موجب تبصره یک ذیل بند14 ماده 55 قانون شهرداری ها، مصوب 1334 ، "هنگامی که بنای ساختمانی در نتیجه عدم حضور مالک یا بی مبالاتی مالک ، موجب بروز خطر برای ساکنان شهر شود و به محل ناامنی برای عبور شهروندان و مکان امنی برای متخلفان و مجرمان تبدیل گردد، رفع خطر از وظایف شهرداری است اما به نظر می رسد شهرداری ها با این گونه فضاها آشنایی چندانی ندارند براساس مصاحبه انجام شده در مجله شهرداری ها شماره 34 ، به سراغ هر کدام از شهرداری ها از مناطق تهران گرفته تا شهرستانها با طرح سوژه فضاهای بدون دفاع شهری رفتیم ، برخی کاملا اظهار بی اطلاعی کردند و برخی مهلت خواستند که پاسخ بگویند و هرگز جواب داده نشد البته اغلب ، همانی را گفتند که معاون شهرسازی شهرداری منطقه 3 تهران گفت : پاسختان را باید از خدمات شهری و یا زیباسازی بگیرید، کار ما این نیست ! در صورتی که قانون، وظایف و عملکرد شهرداریها را درباره چنین فضاهایی مشخص کرده است. چگونه می توان این فضاها را ساماندهی کرد؛ با تغییرات کوچک می توان برخی از این فضاها را از آسیب پذیری خارج کرد؛ از جمله این راهکارها می توان به راهکارهای کالبدی ، عملکردی و قانونی اشاره کرد به عنوان مثال به مکانهایی که کارکرد ندارند، کارکرد بدهیم همچون فضای روبه روی شمس العماره که به دلیل نداشتن هیچ گونه کارکردی جزو فضای آسیب پذیر شهری به حساب می آمد و با دادن کارکرد به آن ایجاد توالت عمومی این فضا از آسیب پذیری درآمد گاه وضع مقررات خاص و یا اجرای مناسب قوانین می تواند در میان بردن فضاهای آسیب پذیر موثر باشد باید در نظر داشت شهروندان نیازمند آسایش و آرامش روانی هستند و بی توجهی به آن تضییع حقوق شهروندان محسوب می شود.