حامی قرارداد، نخست وزیر کودتا

کودتای سوم اسفند 1299 از وقایعی است که در تاریخ ایران تاثیرات بسیار به جای گذاشت و زمینه را برای تغییر سلطنت از سلسله ای به سلسله دیگر فراهم ساخت.

کد خبر: ۸۹۵۵۴

روزنامه نگاری سیاستمدار با پشتوانه انگلستان بر مسند نخست وزیری پادشاه قاجار تکیه زد و اختیار دولتی را در دست گرفت که هیچ سیاستمدار کهنه کاری در آن نقش نداشت.
از سوی دیگر، رضاخان ، قزاقی گمنام به یاری سیاست انگلیس فرماندهی تنها قوای نظامی منسجم را در اختیار گرفت ؛ او بعدها به وزارت جنگ و نخست وزیری و چندی بعد به پادشاهی رسید. در این بازی نقش دیگر را ژنرال آیرون ساید انگلیسی ، اردشیر جی جاسوس انگلیس و عین الملک بهایی بازی می کردند که به شرح حال آنها می پردازیم. سید ضیائالدین طباطبایی فرزند سید علی آقا یزدی در سال 1268در شیراز متولد شد. او ایام کودکی را در تبریز و شیراز طی کرد، در تبریز به مدرسه ثریا رفت و زبان فرانسه و انگلیسی را در این مدرسه فراگرفت.
با آغاز نهضت مشروطه خواهی ، به مشروطه خواهان پیوست و 18 سال بیشتر نداشت که در شیراز اقدام به انتشار روزنامه ای به نام اسلام و سپس ندای اسلام کرد.
پس از بمباران مجلس توسط محمدعلی شاه و قلع و قمع مشروطه خواهان ، در مغازه یکی از نمایندگان مجلس دوره اول که از طرفداران شاه بود بمبی منفجر شد که منجر به کشته شدن او شد و سید ضیائ از متهمان نخست این بمب گذاری بود که از بیم جان ابتدا به سفارت عثمانی پناهنده شد ولی پناهندگان دیگر سفارت عثمانی با حضور وی در سفارت مخالفت کردند ، سفارت انگلیس نیز از پذیرفتن وی سرباز زد و او شش ماه در سفارت اتریش پناهنده بود تا آنکه تهران به دست مشروطه خواهان فتح و شاه مخلوع گشت. اولین اقدام سیدضیائ در این دوره انتشار روزنامه ای به نام شرق بود که از حمایت مالی اعضای لژ فراماسونری بیداری ایران برخوردار بود. این روزنامه به علت سیاست تندی که در پیش داشت چند بار توقیف شد و هر بار پس از چندی مجددا اقدام به انتشار می کرد تا آن که پس از انتشار شماره 106برای همیشه توقیف شد ولی سید ضیائ از روزنامه نگاری دست برنداشت و این بار به انتشار روزنامه ای به نام برق اقدام کرد. اما این روزنامه نیز دیری نپایید و تعطیل شد و صاحب امتیاز آن پس از محاکمه به اجبار برای مدت 2سال به فرانسه رفت. پس از بازگشت از این سفر اجباری سید ضیائ که حال دیگر در بازی سیاست زبردست شده بود بار دیگر اقدام به انتشار روزنامه ای به نام رعد کرد؛ او در انتشار این روزنامه از حمایت سفارت انگلیس برخوردار بود. 4این روزنامه مدتی منتشر شد تا در شماره 246 صاحب امتیاز اعلام کرد که روزنامه تا چندی موقتا تعطیل خواهد بود. علت تعطیلی روزنامه ، سفر سید ضیائ به روسیه بود که خود هرگز این مطلب را بیان نکرد ولی در گزارش سفارت ایران در پطرزبورگ به آن اشاره شده است.
روزنامه پس از 14 ماه تعطیلی مجددا در محرم 1336آبان 1296انتشار یافت و سیاست آن دفاع از دولت وثوق الدوله بود. سال 1337 قمری از سوی دولت وقت در رائس هیاتی 14نفره مائمور مذاکره با دولتهای قفقازیه و انعقاد قرارداد مودت شد. پس از بازگشت در روزنامه اش رعد، به حمایت از قرارداد استعماری منعقده بین وثوق الدوله و امپراطوری انگلستان تحت عنوان قرارداد 1919 پرداخت و به عاقد قرارداد دست مریزاد گفت و انعقاد این قرارداد را «آرزوی دیرین» خود خواند. اینک او به صورت علنی با سفارت انگلستان رابطه ای کاملا نزدیک داشت و با اعضای آن رفت و آمد می کرد.
مخالفت با قرارداد 1919 سرانجام منجر به سقوط دولت وثوق الدوله شد و حال باید انگلیس راهی دیگر برای تثبیت قدرت خود در ایران می جست. در این حال سید ضیائ به راهنمایی سفارت اقدام به تاسیس کمیته ای به نام کمیته آهن در منزل خود در زرگنده ، که به سفارت انگلیس بسیار نزدیک بود، کرد. این کمیته که انگلیسی ها نیز با آن ارتباط داشتند برای کودتای سوم اسفند 1299 طرح ریختند.
در چهارم اسفند احمد شاه حکم نخست وزیری او را تحت فشار قوای قزاق صادر کرد. اکثر اعضای کابینه سیدضیائ را که به کابینه سیاه معروف بود اعضای کمیته زرگنده تشکیل می دادند. در شرایط جدید که انگلیس موفق به تشکیل دولت در ایران شده بود، دیگر به قرارداد 1919 نیاز نداشت لذا از اولین اقدامات این دولت دست نشانده اعلام الغای آن قرارداد بود. در خرداد 1300 بنا به مصالحی دولت کودتا کنار گذارده شد و سید ضیائ تهران را به قصد اروپا ترک کرد. او 16 سال در اروپا و شش سال نیز در فلسطین به سر برد. و در این مدت همواره با عوامل انگلیس در ارتباط بود. پس از سقوط رضاشاه ، سال 1322 به ایران بازگشت و حزب اراده ملی را تاسیس کرد وبه عنوان نماینده یزد به مجلس چهاردهم وارد شد. سال 1325 در دولت قوام به جرم وابستگی به انگلیسی مدتی را در حبس گذراند. سال 1329 قصد نخست وزیری داشت و پس از شکست در این مورد تنها مشاورت غیررسمی محمدرضا شاه را عهده دار شد و به کشاورزی در باغ خود در سعادت آباد روی آورد و سال 1348 به علت حمله قلبی درگذشت.