معضل سرویس‌های بهداشتی در سفرهای بین‌شهری

مهدی حجت البته تنها مسئولی نیست که در این رابطه صحبت کرده است، شهریور امسال سعید شیرکوند، معاون سرمایه‌گذاری سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، سرویس بهداشتی را بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مشکل گردشگری ایران دانست و گفت: «اگر ده سال دیگر مشکل سرویس بهداشتی این مملکت حل شود، کلاهم را صد متر بالاتر می‌اندازم». شیرکوند که در یک نشست خبری سخن می‌گفت دل پری از این ماجرا داشت و در ادامه گفت: «خنده‌دار است که تمام آدم‌ها ضرورت این موضوع را حس می‌کنند، اما اقدامی برای آن انجام نمی‌دهند.»

علاوه بر مسئولان سازمان میراث، دیگران هم البته به این موضوع ورود کرده‌اند؛ چهار سال پیش شهرداری قزوین نخستین همایش ملی سرویس‌های بهداشتی را برگزار کرد و یک سال بعد از آن هم شهرداری تهران نشستی تخصصی برای این مساله گذاشت و حتی از نایب‌رئیس مجلس برای سخنرانی در آن دعوت کرد. البته مساله توالت در جهان هم دارای اهمیت است، به طوری که سازمانی جهانی برای آن تشکیل شده و همه ساله، 19 نوامبر (28 آبان) به عنوان روز جهانی توالت گرامی داشته می‌شود.

واقعیت این است که وضعیت سرویس‌های بهداشتی بین راهی در ایران، از آن چیزی که تاکنون مسئولان به آن اشاره کرده‌اند هم به مراتب بدتر و اسفناک‌تر است؛ کافی است سفری با خودرو در هر کدام از جاده‌ها و بزرگراه‌های اصلی یا فرعی کشور داشته باشید. اولا دستشویی پیدا نمی‌شود و گاهی مجبورید برای رسیدن به آن بیش از صد کیلومتر رانندگی کنید. ثانیا این‌که اگر پیدا شود اینقدر شلوغ و به طرز فاجعه‌باری کثیف است که عطای قضای حاجت را به لقایش می‌بخشید و ترجیح می‌دهید تا رسیدن به مقصد دندان روی جگر بگذارید. حالا که دوباره تعطیلات نوروز فرا رسیده و هموطنان بسیاری چه از طریق خودروی شخصی و چه با وسایط حمل و نقل عمومی، ساز سفر کوک می‌کنند، این معضل دوباره خودش را به رخ مردم خواهد کشید.

مشکل سرویس‌های بهداشتی بین راهی به قدری در صنعت گردشگری تاثیرگذار است که یکی از مدیران سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، حل این مشکل را یکی از برنامه‌های خود اعلام کرده و وعده داده بود که در مدت زمان مشخصی، در جاده‌های کشور، در هر 25 کیلومتر یک توالت بین راهی خواهد ساخت. اتفاقی که البته میسر نشد تا این مشکل بزرگ، همچنان به قوت خود باقی باشد. آخرین آماری که مسئولان گردشگری درباره وضعیت گردشگری در رسانه‌های رسمی گفته‌اند، مربوط به اواخر سال گذشته است که رحمانی‌موحد، معاون گردشگری سازمان میراث، تعداد آن را در جاده‌های کشور 11 هزار و 826 چشمه اعلام کرد.

در این بین سه مشکل عمده وجود دارد. اول بالا بودن هزینه تمام شده سرویس‌های بهداشتی است. شهرداری تهران سال 91 اعلام کرده بود، برای ساخت 3000 چشمه دستشویی، 50 میلیارد تومان اعتبار تخصیص داده است. معنای این حرف، این است که با فرض درست درآمدن دخل و خرج این پروژه، ساخت هر چشمه سرویس بهداشتی در آن سال، 17 میلیون برای شهرداری آب می‌خورده است. این رقم طبعا الان خیلی بیشتر شده و به همین دلیل به این راحتی‌ها که فکر می‌کنید ساخت دستشویی، شدنی نیست.

نکته دوم برگشت‌ناپذیری سرمایه‌ای است که در این راه صرف می‌شود. یک بار یکی از مسئولان میراث فرهنگی گفته بود: نمی‌دانم چطور مردم ما به این نتیجه رسیده‌اند که برای هر چیزی در سفر پول خرج کنند، الا این موضوع که یکی از اساسی‌ترین چیزهاست. عدم بازگشت سرمایه سبب می‌شود که توجیه سرمایه‌گذاری از سوی بخش خصوصی از بین برود. دولت هم که اگر به تنهایی قادر بود سرویس‌های بین راهی مورد نیاز را بسازد، الان وضعیت جاده‌های کشور این نبود.

مساله بعدی هم مشکل فرهنگی ماست که آداب نظافت را در دستشویی‌های بین راهی رعایت نمی‌کنیم. در شرایطی که این واحدها از حداقل پرسنل و امکانات نظافتی و بهداشتی بی‌بهره‌اند، استفاده کننده‌ها هم بعضا با عدم رعایت بهداشت به این مساله دامن می‌زنند و به این ترتیب، خیلی از دستشویی‌های بین راهی به یکی از پایگاه‌های انتقال ویروس و بیماری تبدیل می‌شود.

نهایتا این‌که صنعت گردشگری کشور، چه برای افزایش آمار سفرهای داخلی و چه برای جذب گردشگر خارجی، به حل این مشکل نیاز مبرم دارد. مشکلی که البته تجربه نشان داده با الگوهای کلاسیک و حرف‌هایی که تا حالا زده شده بعید است حل شود. حل معضل سرویس‌های بهداشتی، به یک برنامه‌ریزی جدی و طرحی متفاوت نیاز دارد.