پیوند اعضا در گذر زمان

سال 1379 برای نخستین‌بار مجلس شورای اسلامی قانون برداشت ارگان یا فراهم‌آوری اعضای پیوندی را به تصویب رساند. سال 1381 براساس این قانون، آیین‌نامه مصوب هیات وزیران برای فراهم‌آوری ارگان اعلام شد.

بر این اساس می‌توان گفت فراهم‌آوری ارگان در کشور ما سابقه‌ای سیزده ساله دارد. البته در مورد سابقه پیوند اعضا و کاشت ارگان‌ها باید گفت نخستین پیوند عضو در ایران سال 1347 انجام شد که پیوند کلیه بود. اگر بخواهیم این تاریخ را در نظر بگیریم، حدود 47 سال از زمانی که نخستین پیوند در کشور ما انجام شد، می‌گذرد. سوالی که مطرح می‌شود این است که اگر سابقه دستیابی به امکان برداشت ارگان به 13 سال پیش بازمی‌گردد، چطور 47 سال پیش موفق به پیوند اعضا شدیم؟ پاسخ این است که نخستین پیوندها فقط به پیوند کلیه محدود بود. پیوند کلیه از افراد زنده هم امکان‌پذیر است و نیاز نیست که عضو پیوندی از فرد دچار مرگ مغزی برداشت شود.

ارگان‌های حیاتی

ارگان‌های حیاتی، ارگان‌هایی هستند که اگر هر یک از این ارگان‌ها به هر علتی نتواند در بدن انسان کارکرد خود را انجام دهد یا به عبارتی در عملکرد آن اختلال ایجاد شود به مرگ او منجر خواهد شد. در این شرایط برای این فرد هیچ راهکار درمانی جز پیوند وجود ندارد. اگر بتوان ارگانی که عملکرد آن دچار اختلال شده از طریق پیوند تعویض کرد، فرد بیمار می‌تواند به زندگی ادامه دهد. دو ریه، دو کلیه، کبد، قلب، پانکراس یا لوزالمعده و روده از ارگان‌های حیاتی بدن هستند و ایجاد اختلال در عملکرد هر یک از این ارگان‌ها انجام پیوند را ضروری می‌سازد. در مورد کلیه دو جایگزین وجود دارد. یعنی اگر در فردی کلیه به هر علتی از کار بیفتد تا مدتی از طریق دیالیز می‌توان فرد بیمار را به‌طور موقت زنده نگه داشت. جایگزین دیگر پیوند کلیه از فرد زنده است. از نظر علمی انسان می‌تواند با یک‌چهارم یک کلیه یا یک‌ هشتم دو کلیه به زندگی ادامه دهد. البته این گفته از نظر تئوری مورد تائید و شدنی است.

از نظر عملی انسان با یک کلیه در صورتی که با شرایط خاص مواجه نشود و در محیط اپیدمی عفونی قرار نگیرد که در معرض خطر باشد می‌تواند با یک کلیه و بدون هیچ مشکلی به زندگی ادامه دهد. در نتیجه پیوند کلیه از فرد زنده‌شدنی است.

اگر فردی نیازمند کلیه باشد اگرچه بدون کلیه ادامه حیات برای او ممکن نیست، اما راهی وجود دارد که می‌توان از فرد زنده کلیه گرفته و این کلیه را به او پیوند زد. قلب، کبد، ریه، لوزالمعده و روده از ارگان‌هایی است که نمی‌توان آنها را از فرد زنده گرفت و به بیمار نیازمند پیوند زد. یعنی فردی که زنده است نمی‌تواند قلب یا کبد خود را اهدا کند؛ البته در مورد کبد و ریه این امکان وجود دارد که قسمت کوچکی از ریه یا کبد را از والدین به فرزندان زیر شش سال پیوند زد. بعد این قسمت در بدن کودک و فرد اهدا رشد می‌کند و بزرگ می‌شود. تا سال‌های سال افرادی که عملکرد یکی از این ارگان‌ها در بدن آنها مختل می‌شد، با شرایط ناگوار و در نتیجه مرگ مواجه می‌شدند. اما بعد از پیشرفت علم پزشکی در دنیا، برای نخستین‌بار پیوند اعضا به کمک این گروه از بیماران آمد.

گفتیم که در ایران نخستین‌بار پیوند کلیه 47 سال پیش انجام شد. آن زمان فقط امکان پیوند کلیه وجود داشت. یعنی تا سال‌های سال در ایران هر بیمار نیازمند پیوند قلب، ریه، کبد و روده اگر ثروتمند بود، می‌توانست در خارج از کشور تحت عمل پیوند قرار گیرد. دولت آن زمان سرمایه کافی برای تامین هزینه‌های درمان بیماران در خارج از کشور را نداشت. در غیر این صورت آن بیمار فوت می‌کرد تا این‌که قانون اهدا از مرگ مغزی تصویب شد، یعنی به تکنیکی دست یافتیم که امکان استفاده از ارگان‌های بیمار مرگ مغزی فراهم شد.