دیوار تاریخی گرگان جهانی می‌شود

دیوار گرگان یا مار سرخ، از دوران ساسانی به یادگار ماند و به‌دلیل بی‌توجهی و دست درازی بشر در دوره‌های مختلف، بخش زیادی از آن نابود و بخشی هم در زیر خاک مدفون شده است. هرچند اکنون مسئولان استان گلستان و میراث فرهنگی کشور به‌دنبال احیا و ثبت جهانی این اثر باستانی هستند. سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی دیوار گرگان با اشاره به این‌که این دیوار به طول تقریبی 200 کیلومتر از حاشیه دریای مازندران تا ارتفاعات جنگل گلستان در ضلع شمالی گرگان‌رود کشیده شده است، درباره دلیل ساخت و ویژگی‌های این دیوار به جام‌جم می‌گوید: این دیوار در دوره ساسانیان و برای حفاظت از مرزهای شمالی و مقابله با دشمنان شمالی آن دوران یعنی ابطالیان ساخته شد.

جبرئیل نوکنده با اشاره به این‌که عرض دیوار حدود 2.5 متر است و بیش از 38 قلعه (پایگاه نظامی) در امتداد آن ساخته شده است، می‌افزاید: این دیوار در طول مسیر، دارای تاسیسات وابسته نظیر خندق، کوره‌های آجرپزی، سد، کانال‌های هدایت آب و زنجیره‌ای از قلعه‌ها بوده است و طبق برآوردها بین این دیوار قلعه‌ها حدود 30 هزار نظامی مستقر بوده‌اند که نشان‌دهنده اهمیت بسیار استراتژیک منطقه برای دوره ساسانی است.

وی با بیان این‌که دیوار به‌طور کل در زیر زمین قرار گرفته، اما می‌توان مسیر دیوار و خندق و قلعه‌هایش را مشاهده و ساختار دیوار را رویت کرد، درباره ارتفاع آن یادآور می‌شود: هیچ اطلاعی از ارتفاع دقیق دیوار در دسترس نیست، اما در برخی موارد می‌توان ارتفاع آن را تا دو متر هم مشاهده کرد، اما در قسمت‌های شمالی دیوار، به دلیل استفاده از آجرهای دیوار برای ساخت و ساز خانه‌های روستایی و شهری پس از اسلام و تا همین 50 سال اخیر از ارتفاع دیوار بسیار کاسته شده است.

این باستان‌شناس با مقایسه این دیوار با دیوار چین، درباره این‌که چرا این دیوار نتوانسته همچون دیوار چین شهرت یافته و در صنعت گردشگری گلستان نقش ایفا کند، می‌گوید: دیوار فعلی چین اثری متعلق به قرون وسطی و حدود 600 سال پیش است و در دوره‌های متفاوت مورد حمایت حاکمان وقت چین بوده و مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته، در حالی که دیوار گرگان مربوط به 1500 سال پیش است و جز استفاده در یک دوره 90 ـ 80 ساله در زمان ساسانیان، در دیگر دوره‌ها بدون استفاده رها شده است.

به گفته نوکنده، کاوش‌های باستان‌شناسی پیش از انقلاب در منطقه دیوار گرگان آغاز و در زمان انقلاب متوقف شد تا سال 78 که ابتدا این اثر به ثبت ملی رسید سپس به عنوان یکی از پروژه‌های بزرگ تاریخی و ملی کشور مطرح شد و مورد بازدید و کاوش هیات‌های باستان‌شناسی ایرانی و خارجی قرار گرفت.

وی با تاکید بر این‌که گرچه کارهای خوبی برای معرفی و حفاظت از این اثر طی سال‌های اخیر انجام شده، ولی هنوز این اقدامات کافی نیست و سایه گمنامی و غفلت بتدریج از روی این اثر در حال محو شدن است، می‌افزاید: میراث استان چندی پیش پیشنهاد ثبت جهانی این اثر را به مسئولان میراث کشور ارائه کرد که مورد موافقت قرار گرفت و اشاره رئیس‌جمهور در سفر اخیرشان به گلستان نیز نشان‌دهنده اهمیت این اثر تاریخی است، از همین‌رو مقامات استان در حال تهیه پرونده ثبت جهانی و فراهم کردن مقدمات ثبت این اثر هستند که برای این مهم همکاری و تعامل همه نهادها و مردم روستاهای مسیر مورد نیاز است که این همکاری باید در جهت حفاظت از این اثر باشد.سرپرست هیات کاوش‌های باستان‌شناسی دیوار تاریخی گرگان با اشاره به انجام کاوش در سال گذشته و امسال در محل دیوار گرگان و با بیان این‌که تاکنون حدود 2000 متر از دیوار، بویژه در منطقه کلاله از زیر خاک بیرون کشیده شده و آماده بازدید گردشگران است، تاکید می‌کند: برای ثبت جهانی این اثر نیازی نیست تمام دیوار از زیر خاک بیرون کشیده شود، بلکه فقط کافی است که ضمانت دهیم منطقه مورد نظر طبق اصول میراثی یونسکو محافظت خواهد شد. از همین‌رو صحبت‌هایی شده تا اولا برخی روستاها و واحدهای روستایی که در مسیر دیوار قرار دارد، جابه‌جا شود و ثانیا زمین‌های معوضی به کشاورزانی که زمین‌شان در مسیر دیوار قرار دارد، داده شود تا دیگر کشت و کندوکاوی در این مسیر نداشته باشند.

اطلاع‌رسانی و برگزاری تور پس از کاوش دیوار

در همین حال معاون میراث فرهنگی اداره کل استان گلستان نیز از انعقاد تفاهم‌نامه همکاری مشترک بین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور و دانشگاه اسکاتلند برای پژوهش روی این اثر تاریخی خبر داده و می‌گوید: از محل اعتبارات ملی و استانی مبلغی برای ساماندهی و مرمت کارگاه‌های کاوش اختصاص داده شد تا در پایان سال مالی بتوانیم کارگاه‌های کاوشی را که در گذشته حفاری کردیم ساماندهی کنیم.

حمید عمرانی‌رکاوندی می‌افزاید: در کنار پژوهش و ساماندهی، بحث پرونده ثبت جهانی دیوار گرگان هم در دستور کار سازمان و استان قرار دارد و مقدمات آن فراهم شده و امیدواریم این پرونده بموقع آماده شود تا برای ثبت جهانی به یونسکو ارسال شود.

عمرانی با بیان این‌که شاید بازسازی دیوار برای بخش‌هایی از آن و فقط برای بازدید گردشگران انجام شود، یادآور می‌شود: بی‌شک ثبت جهانی آن، تاثیر زیادی در جذب گردشگر و رونق اقتصادی منطقه خواهد داشت، زیرا این اثر فقط یک دیوار صرف نیست، بلکه منطقه‌ای از شرق تا غرب استان را شامل می‌شود و ثبت جهانی آن در واقع ثبت تمام این مناطق است.

معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی گلستان نیز دیوار دفاعی گرگان را ظرفیتی برای گردشگری دانسته و در گفت‌وگو با مهر عنوان می‌کند: اگر بخش‌هایی از این دیوار از دل زمین بیرون بیاید جذابیت آن برای بازدیدکنندگان دوچندان خواهد شد.

احمد تجری با بیان این‌که وجود ظرفیت‌هایی در کنار دیوار مثل خندق و قلعه مانند بسته‌ای است که برای جذب مسافر اثرگذار خواهد بود، می‌افزاید: پس از این‌که شرایط کاوش و احیای این اثر تاریخی انجام شود، بحث اطلاع‌رسانی و تشکیل تورهای مسافرتی شکل می‌گیرد، اما فعلا نمی‌توان مسافران را جذب کرد، زیرا شرایط فعلی دیوار آن جذابیت لازم را ندارد و برای جذب گردشگر بازهم نیاز است کاوش‌های بیشتری انجام شود.

از دیوار تاریخی گرگان در منابع جغرافیای تاریخی و سفرنامه‌ها به نام‌های سد اسکندر، سد انوشیروان و دیوار دفاعی نیز یاد شده است. مصالح اولیه دیوار از آجرهایی با خاک رس و با ترکیب کاه خردشده ریز و درشت بوده و رنگ بیشتر آجرها به دلیل جنس و ذرات موجود در خاک مورد استفاده، آجری متمایل به نخودی تا قرمز است و به این دلیل در برخی منابع تاریخی به آن دیوار سرخ یا مار سرخ نیز گفته شده است.