پندهای ناب اخلاقی در یک کتاب اصیل

معراج‌السعاده از کتب مشهور و جامع در اخلاق اسلامی است که در پنج باب تالیف شده است: باب اول: مقدمات نافعه، باب دوم: قوای نفس انسانی و اخلاق ذمیمه، باب سوم: محافظت اخلاق حمیده از انحراف، ‌باب چهارم: فضایل اخلاق حسنه و کیفیت اکتساب آنها و باب پنجم: اسرار و آداب عبادت.

ملا احمد نراقی این کتاب را با توجه به آرای علما و حکمای اخلاقی تالیف کرده و در آن نفس را دارای چهار قوه معرفی کرده است که عبارتند از: عقل، شهوت، غضب و وهم و به ترتیب خلق ذمیمه و حمیده هریک را توضیح داده است.

نراقی در این کتاب در توجه به قوای نفس و این‌که حکیم اخلاقی مانند طبیب در معالجه اخلاق ذمیمه عمل می‌کند، بحث کرده و معتقد است طبابت روح بسیار مهم‌تر و واجب‌تر از طبابت جسم است. وی در این باره می‌نویسد: «زنهار ای جان برادر، تا حدیث بیماری روح را سهل نگیری و معالجه آن را بازیچه نشماری و مفاسد اخلاق رذیله را اندک ندانی و صحت نفس را به صحت بدن قیاس نکنی.»

معراج‌‌السعاده در بیان اخلاق ذمیمه و حمیده و جزئیاتی که در هریک بر نفس روی می‌دهد کوشیده است و آن را با بیانات پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) و نیز آیات قرآنی زینت بخشیده است. همچنین علاوه بر این‌که قوای نفس را به تفصیل شرح داده است، برای بیماری‌های نفسانی نیز راهکارهایی ارائه کرده و چگونگی دور شدن از آنها را مورد بحث قرار داده است.

در فصول اول این کتاب به شیوه حکما به تبیین نفس انسان پرداخته است و این‌که تهذیب اخلاق و ثمره آن چیست و در باب این‌که سعید مطلق چه کسی است، بحث کرده است. سپس به بحث از قوای چهارگانه بدن پرداخته و لذت و الم (= درد) هریک و این نکته که لذت تنها در لذات جسمانی منحصر نیست را توضیح داده است.

در فصل بعد به بحث در حفظ تعادل قوای بدن و مقدمات تزکیه نفس و به تشریح چگونگی امراض نفسانی پرداخته است. در بخش‌های بعدی به اخلاق ذمیمه و حسنه طبق قوای چهارگانه پرداخته و هریک را مفصل و با جزئیات و تقسیمات و مثال‌های آن بحث کرده است و بخش آخر را نیز به تبیین اسرار و آداب عبادت پرداخته و مفهوم معنوی هریک را بحث کرده است.