علی معلم: همه جهان مدیون محمد(ص) است

به گزارش جام‌جم، نشست تخصصی «پیامبر در آینه هنر و ادبیات» با حضور دکتر منوچهر صدوقی‌سها، محمدعلی معلم‌دامغانی، محمدعلی رجبی، محمد خزایی و علی‌محمد موذنی عصر سه‌شنبه در سالن سینما تک فرهنگستان هنر برگزار شد. در این نشست از تاثیرگذاری پیامبر اسلام در ادبیات و هنر ایرانی در ابعاد مختلف سخن گفته شد.

محمدعلی معلم‌دامغانی، رئیس فرهنگستان هنر، نخستین سخنران این جلسه بود و گفت: هرچه وجود در جهان هست، همه مدیون یتیم قریش است که حتی با دشمن‌ترین دشمنانش نیز چنان مهربان و محبت‌آمیز رفتار می‌کرد که هنوز در تاریخ در این باب می‌نویسند و می‌خوانند و این قصه تا قیامت ادامه خواهد یافت. محمد‌(ص) چون خورشیدی است که دنیا از وجود او روشن شده و علی‌(علیه‌السلام) به مانند ماه، مستنیر از خورشید وجود نبی اکرم(ص) است.

این شاعر و پژوهشگر ادامه داد: ادبیات فارسی سایه‌ای از کلام خداست و با توحید و یگانگی خداوند آغاز می‌شود. نمی‌توان دیوان شعری از بزرگان ادب پارسی را پیدا کرد که با ابیاتی در باب یگانگی خدا و نعت نبی اکرم آغاز نشود. شاعران فارسی‌زبان نعت می‌گفته‌اند و نه صفت. زیرا صفت زایل‌شدنی است. ولی آنچه در پیامبر خدا بوده، به همه جهات واقعی و دائمی است، از همین‌روست که می‌گویند نعت از آن ذات مقدس رسول اکرم است و منقبت از آن اولیای الهی.

از نظر معلم‌دامغانی، از برکت حضرت محمد (ص) و نزول قرآن است که صرف و نحو عربی ایجاد شد. پیامبر به عربی مبین سخن می‌گفت و در عربی مبین لغات همه قبایل و حتی لغت‌های همه بشریت وجود دارد. حتی ما ایرانی‌ها با وجود کلماتی مانند جهنم، پردیس (بهشت) و قربان سهم چشمگیری در قرآن داریم.

از ادبیات تا موسیقی

در ادامه، با حضور علی‌محمد موذنی، عضو فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، مراسم فضایی کاملا ادبی به خود گرفت. او به بازتاب معراج در دیوان شاعران مختلف پرداخت که بیش از همه در سبک آذربایجانی، یعنی در اشعار خاقانی و نظامی می‌توان نمونه‌های آن را یافت. البته شعرگویی درخشان خاقانی صرفا به ماجرای معراج ختم نمی‌شود، بلکه او بهترین قصایدش را در مدح مکه و مدینه سروده است.

عضو هیات علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پیامبر اسلام را انفجاری از نور و تجلی رحمت پروردگار می‌داند که انسان برای همیشه نیازمند اوست. پس از شعرخوانی‌های موذنی، موسیقی مقامی شرق خراسان که بیش از همه برگرفته از تربت‌جام بود، با عنوان‌های «شاها سلام‌علیک»، «معراج‌نامه» و «بوی محمد» اجرا شد.

شرح معراج پیامبر در نگاره‌ها

محمدعلی رجبی، عضو هیات علمی دانشگاه شاهد و عضو پیوسته فرهنگستان هنر هم پیش از هر نکته، مقدماتی را درباره بعثت پیامبران گفت. از نظر او بعثت پیامبران نه‌فقط برای هدایت بشر بلکه برای نوعی اتصال خالق و مخلوق بوده است؛ زیرا انسان چکیده عالم است.

او درباره معراج گفت: معراج نشان می‌دهد که انسان تنها موجودی است که می‌تواند از مرزهای عالم امکان بگذرد و به جز خدا نبیند. معراج از آن جهت عزیز است که بدانیم جایگاه انسان تا کجا می‌تواند ارتقا یابد. معراج نبی و انبیا از جنس معراج‌های عارفانه انسان‌های دیگر نیست؛ زیرا بنا بر گفته ابن‌عربی، افراد می‌توانند با ریاضت معراج‌هایی داشته باشند، ولی هیچ یک برابر با معراج معصوم نیست. معصوم از طریق سیر و سلوک به این مرتبه راه نمی‌یابد.

رجبی پس از توضیح مشاهدات حضرت رسول در معراج، درباره نگارگری‌هایی که با این موضوع انجام شده، سخن گفت. او با نشان دادن تصاویر مختلف در سینما تک فرهنگستان هنر از تغییرات رخ داده در به تصویر کشیدن چهره پیامبر و حتی هاله دور سر ایشان در نگاره‌های معراج طی سالیان مختلف سخن گفت.

به گفته او نگارگره‌های معراج نشان می‌دهد که نگارگران بیش از همه، به سراغ آموزه‌های شیعی رفته و در طول زمان از رنگ‌ها و نمودهای مختلفی برای نشان دادن جلوه‌های مختلف معراج استفاده کرده‌اند.

این نشست با سخنرانی دکتر محمد خزایی در موضوع «تجلی نمود حضرت محمد در هنر اسلامی» به پایان رسید. او با اشاره به جایگاه نام «محمد» در هنرهای اسلامی، مصادیق تصویرگری‌ها در این باب را نشان داد.

خزایی، شمسه یا شمس یا خورشید را که همواره مورد توجه ایرانیان بوده، نماد پیامبر اسلام دانست و گفت: حتی در دوره‌هایی تصویرگران در بیان معراج به جای آن که تصویری از حضرت رسول را نشان دهند، یک شمسه می‌کشیده‌اند. او اشاره کرد که در ادبیات فارسی نیز، شمس و آفتاب گاهی دلالت بر وجود حضرت رسول دارد.

حورا نژادصداقت / جام‌جم