حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
فقرزدایی مشروط
شاید بتوان از ثروتمندان خسیسی که از کمک به فقرا امتناع می ورزند گذشت ، اما گناه سودجویان فرصت طلبی که وامهای خود را با نرخ بالای بهره طلب می کنند هرگز بخشودنی نیست.
شاید همین حقیقت است که باعث شده تلاشهای کلیساها، موسسات خیریه و شخصیت های مشهور دنیا برای بخشودگی بدهی کشورهای فقیر، امروز به مرز موفقیتی چشمگیر نزدیک شود، با وجود این که بودجه مربوط به این کمک ها به گونه غیرقابل تغییری تعیین شده بودند، این تلاشهای همه جانبه ، کشورهای ثروتمند G7 را وادار کرد تا از قسمت عمده ای از بدهی های مربوط به خودشان چشمپوشی کنند.
باید دانست همانقدر که کشورهای ثروتمند در کمک مالی به کشورهای فقیر بی رغبتی نشان می دهند، در بخشش بدهی های آنها نیز با تعلل و احتیاط زیادی عمل می کنند. تلاشها برای رها کردن کشورهای فقیر از زیر بار بدهی ها در 11ژوئن امسال به دستاورد بزرگ دیگری انجامید. در اجلاس اخیر لندن ، وزرای دارایی کشورهای G7 G8)به همراه روسیه ) با لغو تمام بدهی های 18کشور بسیار فقیر دنیا موافقت کردند.
بنابراین بدهی های چندجانبه این 18کشور که عمدتا مربوط به بانک جهانی ، صندوق بین المللی پول (IMF)و بانک توسعه آفریقا (AFDB)است بخشوده شدند.کشورهایی که از این طرح بهره مند می شوند، عبارتند از گویان ، هندوراس ، نیکاراگوئه ، بولیوی و 14کشور آفریقایی.
ارزش اسمی بدهی های مذکور حدود 40میلیارد دلار است که سالانه بین یک تا 5/1میلیارد دلار نیز به عنوان بهره پول به این مبلغ اضافه می شد. علاوه بر این 18کشور، 9کشور دیگر نیز در چارچوب یک طرح 5ساله می توانند از مزایای این طرح استفاده کنند؛ اما وزرای دارایی G8تاکید کرده اند 11کشور فقیر دیگر، تنها در صورتی فرصت لغو بدهی های خود را به دست می آورند که بی لیاقتی و فساد در سامانه دولتی این کشورها به حداقل برسد.برای درک چگونگی عملکرد توافق لندن ، به یک مثال توجه کنید. کشور رواندا را در نظر بگیرید.
این کشور متعهد است که سال آینده دست کم 5/4میلیون دلار از بدهی های خود را به بانک جهانی و بانک توسعه آفریقا بازپس دهد. علاوه بر این مبلغ 9/2میلیون دلار نیز باید به صندوق بین المللی پول پرداخت کند.
با فرض این که طرح سران G8به تصویب نهایی برسد و بدون تاخیر نیز به اجرا درآید، رواندا دیگر نیازی به بازپرداخت این بدهی ها نخواهد داشت ؛ اما در عوض میزان وامها یا کمکهای نقدی که در سال 2006از سوی بانک جهانی یا بانک توسعه آفریقا به رواندا پرداخت می شود، با کاهشی برابر 5/4میلیون دلار روبه رو خواهد شد. به عبارت دیگر، میزان کمکهای بین المللی به این کشور، دقیقا به میزان بخشودگی بدهی های آن ، کاهش خواهد یافت.
بنابراین در مثال فوق ، کشور رواندا تنها می تواند از بخشودگی 9/2 میلیون دلاری صندوق بین المللی پول در جهت افزایش سطح بهداشت ، آموزش و رفاه عمومی کشور خود بهره گیرد.برخی کشورها - بویژه ایالات متحده امریکا - علاقه داشتند که این طرح ، به همین مقدار کمک ، خاتمه یابد؛ اما انگلستان تاکید داشت طرح باید گسترده تر از این باشد.
سران G8به خوبی می دانند که رها کردن رواندا و کشورهایی نظیر آن از بار بدهی هایشان ، بانک جهانی ، صندوق پول و بانک توسعه آفریقا را از درآمد قابل توجهی محروم می کند؛ حتی صندوق بین المللی پول مجبور به تحمل زیان نیز خواهد شد؛ اما به هر صورت همچنان بودجه مصوب کمک به کشورهای فقیر در این نهادها وجود دارد. تاکید انگلستان بر این است که این بودجه همچنان باید به دیگر کشورهای محروم اختصاص یابد. گذشته از بحثهای فوق ، یک نکته اساسی دیگر نیز وجود دارد.
کشورهای G8چه راههایی را برای تامین مالی بانک جهانی و بانک توسعه آفریقا در جهت اجرای این طرح در نظر گرفته اند؛ نخستین راه حلی که به نظر می رسد افزایش مالیات در کشورهای G8است.
برخی هم معتقدند همین سهم از بودجه کنونی این کشورها که برای کمک به کشورهای فقیر اختصاص یافته است برای تامین مالی توافقنامه لندن کافی است. گروهی از طرفداران این طرح نیز ادعا می کنند کشورهای G8می توانند از ذخیره مالی که نزد بانک جهانی و بانک توسعه آفریقا دارند کمک بگیرند.
از آنجا که کمکهای کشورهای G8برای 3سال آینده در اختیار این دو بانک قرار گرفته ، پیشنهاد اخیر در کوتاه مدت قابل اجرا است ؛ اما چه کسی می داند میزان کمکهای این کشورها در سالهای پس از آن چه میزان خواهد بود. بنابراین مشخص نیست میزان بودجه تعهد شده در اجلاس لندن علاوه بر کمکهای قبلی مدنظر بوده است یا آن که سران G8این تعهد تازه را جایگزین کمکهای پیشین نموده اند.
کشورهای ثروتمند همواره به این متهم می شوند که با یک دست به کشورهای توسعه نیافته کمک می کنند و با دست دیگر آن را پس می گیرند؛ اما واقعیت آن است که کشورهای فقیر سالانه چندین برابر مبلغ بازپرداخت بدهی هایشان را در قالب کمک از سازمان های مختلف باز پس می گیرند.
به عنوان نمونه کشور موزامبیک در سال 2003، مبلغ 8/71میلیون دلار بابت بازپرداخت بدهی هایش به سازمان های مختلف بین المللی پرداخته است ؛ اما مجموع کمکهایی که این کشور در همین سال از طرق مختلف دریافت کرده است 14برابر میزان پرداختی آن است.
البته باید اذعان کرد این میزان کمک به موزامبیک شامل بخشش بدهی های این کشور نیز می شود و علاوه بر آن مورد موزامبیک یک نمونه خاص است ؛ اما بانک جهانی در گزارشی اعلام کرده است که در دهه 90کشورهای بسیار فقیر جهان بیش از دو برابر میزان بازپرداخت بدهی هایشان کمک دریافت کرده اند.
دکتر راجان ، اقتصاددان برجسته و رئیس صندوق بین المللی پول ، اخیرا در مقاله ای به مقایسه 2نحوه کمک به کشورهای توسعه نیافته پرداخته است.
وی در این مقاله می نویسد: کشور فقیری را در نظر بگیرید که سالانه 100میلیون دلار به عنوان بازپرداخت بدهی اش می پردازد و در عوض از 200میلیون دلار کمک بین المللی بهره مند می شود.
آیا وضع این کشور با کشور دیگری که 100میلیون بدهی اش بخشوده می شود اما تنها 100میلیون دلار کمک دریافت می کند تفاوتی دارد؛ وی در پایان نتیجه گیری می کند که جریان خالص پول در هر دو کشور یکسان است و تنها حجم تعهدات کشورها متفاوت خواهد بود.
در پاسخ دکتر راجان باید اشاره کرد که بی شک حجم بدهی های یک کشور می تواند چشم انداز آینده آن را در هاله ای از ابهام قرار دهد و میزان سرمایه گذاری خصوصی در آن کشور را کاهش دهد، زیرا سرمایه گذاران خوف آن را دارند که دولت با افزایش مالیات بر سود آنها درصدد بازپرداخت بدهی خود برآید.
طبیعی است که کاهش سرمایه گذاری ، رکود اقتصادی را در پی دارد و توانایی کشور مورد نظر نیز برای بازپرداخت بدهی هایش روز به روز کمتر خواهد شد. دکتر راجان در پاسخ به این انتقاد می گوید: عوامل بسیار زیادی وجود دارند که یک سرمایه گذار را برای سرمایه گذاری در یک کشور فقیر آفریقایی بی رغبت می کنند ؛ فساد، حقوق مالکیت نامطمئن و ناپایدار، ساختار اقتصادی نوپا و ضعیف و بازارهای غیررقابتی.
بدهی کشورها شاید در مرتبه آخر این عوامل قرار داشته باشد. برخلاف رئیس IMF، دکتر براون به طرح لغو بدهی ها، به عنوان گامی در جهت افزایش منابع برای مبارزه با فقر می نگرد. دکتر براون و تونی بلر، نخست وزیر انگلستان قصد دارند در اجلاس آتی سران گروه 8طرح افزایش چشمگیر کمکها را ارائه کنند.
از سوی دیگر، جان اسنو، همتای امریکایی دکتر براون عقیده دارد که طرح اخیر گروه 8برای لغو بدهی کشورهای فقیر را باید آخرین حلقه از زنجیره کمک به کشورهای توسعه نیافته دانست.
شایان ذکر است که تلاشها برای لغو بدهی کشورهای فقیر قدمتی 17ساله دارد. به هر حال کشورهای عضو G8تصمیم گرفته اند حساب بدهی کشورهای فقیر را پاک کنند اما آیا زدودن آثار فقر از این کشورها هم به همین آسانی خواهد بود؛
مترجم: حامد سعیدی صابر 
گفت و گو
