جنایت پرندگان مرگ در سکوت جامعه بین‌المللی

این آخرین مورد از این حملات نیست؛ حملاتی که بخشی از سناریوی آمریکا به بهانه مبارزه علیه شبکه تروریستی القاعده بوده و از چند سال پیش تاکنون به اجرا گذاشته شده است؛ سناریویی به نام پهپادها که هنوز اخلاقی یا غیراخلاقی بودن آن مورد بحث است و کارشناسان نمی‌دانند باید از آن به عنوان دفاع از خود یا جنایت جنگی یاد کنند.

در آخرین گزارش‌های سازمان دید‌بان حقوق بشر و سازمان عفو بین‌الملل نیز سخن از قربانی شدن غیرنظامیان بر اثر حملات پهپادها می‌رود. سازمان عفو بین‌الملل که تحقیق و گزارش خود را در وزیرستان شمالی پاکستان و پایگاه‌های القاعده در آن منطقه متمرکز کرده، عقیده دارد طی شش ماهه اول سال 2012، 45 مورد حملات هوایی با پهپادها علیه این منطقه صورت گرفته است. طی این حملات، بیش از 20 شهروند خردسال و سالخورده پاکستانی جان خود را از دست داده‌اند.

گزارش 96 صفحه‌ای سازمان دیدبان حقوق بشر نیز به پیامدهای حملات پهپادها در یمن اختصاص دارد. بر پایه این گزارش بین سال‌های 2009 تا 2013 شش حمله از این دست صورت گرفته که دست‌کم در دو مورد تنها به کشته شدن غیرنظامیان منجر شده است، اما حتی در موارد دیگر نیز نمی‌توان این حملات را مشروع و منطبق با قوانین بین‌الملل عنوان کرد. عفو بین‌الملل در گزارش خود آورده است، بر اثر این حملات 82 نفر کشته شده‌اند که 57 نفر آنان غیرنظامی بوده‌اند.

هر دو سازمان ذکر شده اتهامات زیادی را متوجه آمریکا می‌دانند. عفو بین‌الملل عقیده دارد، استفاده از پهپادهای مسلح در پاکستان مغایر با حقوق بین‌الملل است و در بسیاری موارد، جنایت جنگی به شمار می‌رود. از نظر این سازمان، استفاده از پهپادها مجوزی برای کشتن است که با هیچ یک از استانداردهای حقوق بشری و حقوق بین‌الملل همخوانی ندارد.

کریستیان مایر، استاد حقوق بین‌الملل دانشگاه مونیخ در مصاحبه با نشریه دی‌تسایت آلمان می‌گوید: «از نظر ما کشتار هدفمند تنها در صورتی توجیه‌پذیر است که به صورت رسمی جنگی میان دو کشور در جریان باشد. این که جنگی میان آمریکا و شبکه‌ای به نام القاعده جریان دارد، به هیچ عنوان در شمول قوانین حقوق بین‌الملل نمی‌گنجد. از جنبه حقوق بین‌الملل اما هیچ تفاوت ماهوی میان پهپادها و سلاح‌های دیگر وجود ندارد و در واقع برای تعیین مشروعیت یا عدم مشروعیت این حملات باید هر حمله به صورت موردی بررسی شود.»

بتازگی سازمان ملل متحد تصمیم گرفته قوانینی خاص را درباره استفاده از پهپادها تدوین کند و جالب آن که در نشست عمومی این سازمان ـ که دوم آوریل 2003 و با هدف تدوین دستورالعملی برای تجارت اسلحه برگزار شد ـ هیچ اشاره‌ای به مساله پهپادها نشد.

اگرچه پهپادها تلفات طرف حمله‌کننده را کاهش می‌دهد، این روش می‌تواند به نوعی جنگ کثیف منجر شود. دیدبان حقوق بشر و عفو بین‌الملل نیز بر همین جنبه از پهپادها پافشاری دارند و آن را غیرانسانی می‌دانند زیرا پهپادها جلوه روشنی از توجیه وسیله به خاطر هدف به شمار می‌آیند، اما ظاهرا آمریکا به بهانه شکار تروریست‌ها همچنان بر استفاده از سلاحی که از نظر قوانین بین‌الملل در مورد آن سکوت شده، اصرار دارد. از نظر آمریکا این جنگی نیست که با استفاده از تعاریف موجود از جنگ بتوان به تشریح و توصیف آن پرداخت. به باور واشنگتن کشتار هدفمند در خارج از خاک آمریکا مشروع است و به محاکمه این افراد قبل از مجازات نیازی نیست.

اما «مایر»‌ به نکته مهمی در این باره اشاره می‌کند: «این که پاکستان و یمن موافقت خود را با حملات پهپادهای آمریکا اعلام کرده باشند یا نه، هیچ ارتباطی به مغایرت حملات پهپادها با حقوق بین‌الملل ندارد. حقوق بشر نیز مستقل از تصمیماتی است که حاکمان کشورها می‌گیرند.» با این حال همچنان پرسش‌ها و اختلاف‌ها درباره مغایرت یا عدم مغایرت پهپادها با قوانین بین‌المللی باقی است. مسلم است که عملیات پهپادها باید تحت قاعده و قانون قرار گیرد و نهادهای بین‌المللی موظفند مرز حقوق انسان‌ها و ضروریات نظامی را مشخص کنند. بسیاری ازحقوقدانان بر این عقیده‌اند که هر گونه حمله از این دست ـ که منجر به خسارت به غیرنظامیان شود ـ باید ممنوع اعلام شود.

از سوی دیگر هنوز مشخص نیست آمریکا تا چه اندازه به اهداف خود برای از بین بردن تروریست‌ها حتی با استفاده از پهپادها دست یافته باشد در حالی که سال 2012 تنها ده نفر از شهروندان آمریکایی جان خود را بر اثر حملات تروریستی از دست داده‌اند، واشنگتن صدها غیرنظامی را به تلافی این ده نفر به خاک و خون کشید.

حتی بسیاری از کارشناسان حقوق بین‌الملل در آمریکا نیز حملاتی از نوع پهپادها را در صورتی مجاز می‌دانند که سوژه مورد نظر در آینده نزدیک، خطر مستقیمی برای آمریکا داشته باشد و حتی در این مورد نیز باید احتمال کشته شدن غیرنظامیان را در نظر گرفت. به این ترتیب باز هم ‌مرز میان عمل مشروع یا جنایت جنگی مشخص نمی‌شود. از سوی دیگر به عقیده کارشناسان سکوت کشورهای مختلف درباره جنایت‌هایی که بر اثر حملات پهپادها صورت می‌گیرد، در آینده نزدیک می‌تواند هرگونه استفاده از پهپادها را در عمل به یک رویه معمول در جنگ‌ها تبدیل کند. با توجه به آنچه تا امروز از حملات پهپادهای آمریکا حاصل شده، تنها می‌توان از این روش به عنوان نوعی جنایت جنگی یاد کرد.