صحنه، لحظه، سکانس

هر صحنه کنشی است درون یک کشمکش در زمان و فضایی کم و بیش پیوسته که ارزشی را وارد زندگی شخصیت می‌کند؛ ارزشی که ممکن است تا حدی مهم و با معنا باشد. ایده‌آل این است که هر صحنه از یک حادثه داستانی برخوردار باشد، بنابراین لازم است نویسنده بعد از نگارش صحنه از خود بپرسد در این لحظه چه ارزشی در زندگی شخصیت مطرح است و این ارزش در اوج صحنه چه باری دارد و پاسخ این پرسش را یادداشت کند. حال به ابتدای صحنه برود و همین سوالات را درباره داستان تکرار کند و پاسخ آن را بنویسد. اگر نویسنده به پاسخ‌های مشابهی دست یافته است، بنابراین اساسا حضور این صحنه در فیلمنامه ضرورتی ندارد. چون بار ارزشی زندگی شخصیت از آغاز تا پایان بدون تغییر باقی مانده است و هیچ اتفاق با معنایی روی نخواهد داد. چنین صحنه‌ای ممکن است دارای کنش باشد، اما به لحاظ ارزشی تغییری رخ نمی‌دهد، بنابراین حادثه‌ای روی نداده است. در این صورت چرا این صحنه در داستان گنجانده شده است؟ تنها پاسخ این است که صحنه، صحنه معرفی است. به عبارت دیگر در این صحنه اطلاعاتی درباره شخصیت‌ها، دنیای پیرامون یا گذشته به بیننده داده می‌شود. اگر معرفی یگانه علت وجودی صحنه باشد، نویسنده منضبط آن را دور خواهد ریخت و آن اطلاعات را در جای دیگری از فیلم خواهد گنجاند.

صحنه‌ای که در آن تغییری رخ ندهد، ممنوع است. این باید ایده‌آل نویسنده باشد. از این رو هر صحنه باید از ابتدا تا پایان به نحوی ساخته شود که ارزش مطرح در زندگی شخصیت از مثبت به منفی یا برعکس سیر کند. وفادار ماندن به این اصل شاید دشوار به نظر برسد، اما غیر ممکن نیست.

نمایشنامه‌نویس باید صحنه را با رعایت وحدت مکانی و زمانی بنویسد؛ زیرا محدودیت‌های تئاتر غالبا نویسنده را مجبور به رعایت این اصل می‌کند. اما رمان نویس و فیلمنامه نویس می‌توانند صحنه را حرکت دهند و آن را در فضا و زمان پراکنده کنند تا از این طریق لوکیشن‌های بعدی را معرفی کنند. حتی می‌توان این صحنه را با صحنه‌ای دیگر برش موازی زد و مثلا اوج دیگری را با آنها مقایسه کرد.

درون هر صحنه نیز کوچک‌ترین عنصر ساختاری به نام لحظه وجود دارد. هر لحظه نوعی تبادل رفتار است در قالب کنش، واکنش و رفتارهای متقابل که صحنه ر ا پیش می‌برد. این لحظه‌ها نیز کنار هم قرار می‌گیرد تا صحنه به وجود بیاید و صحنه نیز خود به نوعی بخش بزرگ‌تری از ساختمان داستان را می‌سازد که آن را سکانس می‌نامیم. هر صحنه حقیقی بار ارزشی زندگی شخصیت را در موقعیتی خاص تغییر می‌دهد. اما میزان این تغییر بسته به نوع حادثه ممکن است بسیار متفاوت باشد. صحنه‌ها باعث تغییرات نسبتا جزئی، اما مهم می‌شود. ولی صحنه پایانی یک سکانس تغییری شدیدتر و قطعی‌تر در بردارد.

روجا ساسان