پیشرفت در علوم زیستی؛ حرکت روی لبه تیغ

بسیاری از متخصصان بر این باورند گرچه این دستاوردها می‌تواند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بشر و افزایش امید به زندگی داشته باشد اما در مقابل همچنین می‌تواند تهدیدی علیه سلامت محیط‌زیست، آزادی، برابری و کرامت انسانی باشد. این نگرانی به شکل‌گیری مقوله‌ای به نام اخلاق زیستی منجر شده که سازمان یونسکو به عنوان یک نهاد آموزشی، فرهنگی و علمی نقش فعالی در جلب توجه کارشناسان و تصمیم‌گیران به آن داشته است. شتاب و سرعت روزافزون رشد علم و فناوری در عرصه‌های مختلف بخصوص در زمینه‌هایی مانند شبیه‌سازی و تحقیق درباره ژنوم انسانی می‌تواند به تغییر در قواعد اخلاقی منجر شود و به همین علت نباید صرف پیشرفت فناوری به پیشگامان این حوزه اجازه داد قواعد اخلاقی را زیر پا گذاشته و از مرزهای قانونی و اخلاقی جامعه عبور کنند.

ضرورت توجه به مقوله اخلاق زیستی

در دو دهه گذشته دانش و فناوری‌های نوین زیستی در ایران رشد چشمگیر و قابل توجهی داشته است و دانشمندان ایرانی در عرصه‌های مختلف علوم زیستی از جمله سلول‌های بنیادی، ژنتیک و شبیه‌سازی به پیشرفت‌های بسیار خوبی دست یافته‌اند و مراکز دانشگاهی و پژوهشی متعددی در این حوزه فعالیت می‌کنند. بنابراین تردیدی نیست که گسترش دانش و فناوری‌های نوین زیستی در سطوح مختلف ضرورت توجه به مقوله اخلاق زیستی را بیش از پیش نمایان کرده است. براساس این ضرورت مباحث و پژوهش‌هایی در میان کارشناسان و صاحب‌نظران رشته‌های گوناگون درباره اخلاق زیستی مطرح شده است که این مباحث در کنار تولید منابع و محتوای علمی در این حوزه به تهیه کدهای اخلاقی و تصویب قوانینی در این زمینه منتهی شده است. کشور ما نیز به عنوان یکی از کشورهای عضو یونسکو براساس ماده 19 اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر، «کمیته ملی اخلاق زیستی» را در چارچوب کمیسیون ملی یونسکو تشکیل داد. سال 1382 کمیته دیگری به نام «کمیته ملی اخلاق در علم و فناوری» به‌عنوان یکی از کمیته‌های تخصصی کمیسیون ملی یونسکو تشکیل شد که با توجه به همپوشانی و ارتباط قلمرو فعالیت این کمیته در سال 1389، این دو کمیته در هم ادغام شدند و کمیته‌ای واحد به نام «کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری» تشکیل شد.

پیشرفت علم بدون توجه به خرد ممکن نیست

کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری که از کمیته‌های تخصصی کمیسیون ملی یونسکو است به نگاه متفاوتی در حوزه اخلاق زیستی نیاز دارد و به نظر می‌رسد کشور ما می‌تواند براساس نگاه فلسفی و اسلامی ایرانی به حوزه اخلاق زیستی در ایجاد این تغییرات پیشگام باشد.

دکتر محمدرضا سعیدآبادی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در همایش بزرگداشت 20 سال فعالیت یونسکو در حوزه اخلاق زیستی و ده سال فعالیت کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری کمیسیون ملی یونسکو که با همکاری کمیسیون ملی یونسکو و پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابن‌سینا برگزار شد، با اشاره به ضرورت طرح موضوع اخلاق زیستی و عمومی شدن آن در کشور گفت: گرچه در دنیای امروز پیشرفت فناوری، نقش مهمی در دگرگونی زندگی بشر داشته است اما این تغییرات به معنی نقش تاثیرگذار فناوری در ارتقای زندگی و رسیدن به آرامش نیست بلکه برای رسیدن به هدف باید در عرصه‌های علم و فناوری به اخلاق و خرد هم توجه ویژه‌ای داشته باشیم. بنابراین برای ایجاد تغییرات اجتماعی باید مطالعات و تحقیقات بین رشته‌ای در این زمینه انجام شود و این در حالی است که در دنیای امروز ارتباط بین دانشمندان حوزه‌های مختلف با متخصصان و کارشناسان حوزه‌های اجتماعی و حقوقی بسیار کمرنگ شده است.

سعیدآبادی با اشاره به پیشرفت‌های چشمگیر کشور در دو دهه اخیر در زمینه دانش و فناوری‌های نوین زیستی مانند درمان ناباروری، سلول‌های بنیادی، شبیه‌سازی، پیوند اعضا و ژنتیک یادآور شد: در کنار این پیشرفت‌ها باید موضوعات اخلاق و اجتماعی نیز به عنوان یکی از معیارهای رشد و توسعه کشور مورد توجه قرار گیرد. چراکه اخلاق در جامعه امروز هنوز هم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بنابراین نمی‌توان پیش‌بینی کرد که پیشرفت علم و فناوری بدون توجه به عقل و خرد بشر را به کجا می‌رساند. دبیر کمیسیون ملی یونسکو نقش انسان در بسیاری از موضوعات اجتماعی و مشکلات پیش‌رو را نقش مهم و موثری دانست و افزود: توجه به پیشرفت‌های علم و فناوری از دیدگاه پیشرفت و رشد جامعه کافی نیست بلکه باید به این پیشرفت‌ها از زاویه مطالعات اجتماعی، حقوقی و اخلاقی نیز توجه شود.

جای خالی دانشمندان حوزه اخلاق

گرچه آموزش سلامت و مفاهیمی از جمله اکوسیستم پایدار از عوامل تاثیرگذار در رشد و توسعه کشور است اما باید در کنار نقش دانشمندان و متخصصان این حوزه، جایگاه دانشمندان حوزه‌های اخلاقی و اجتماعی نیز ارتقا پیدا کند تا بتوان این پیشرفت‌ها را از منظر اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و اخلاقی نیز زیر نظر قرار داد.

به گفته دکتر محمدمهدی آخوندی، رئیس کمیته اخلاق زیستی کمیسیون ملی یونسکو، سال‌های اخیر شاهد رشد روزافزون علوم زیستی در کشور بوده‌ایم که این پیشرفت‌ها الزاما به نفع ارتقای سلامت بشر نخواهد بود و چه بسا گاهی می‌تواند به ضرر انسان باشد. بنابراین دانشمندان علوم زیستی باید به این نکته توجه داشته باشند تا زمانی که مناقشات و مشکلات فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی و شرعی در سطح جامعه برطرف نشود نمی‌توان از این پیشرفت‌ها برای بهبود وضع زندگی مردم استفاده کرد.

آخوندی با اشاره به گستردگی و تنوع مسائل زیستی، گفت: این گستردگی و تنوع، محدودیت‌های بسیاری را در زمینه رسیدگی به این موضوعات ایجاد می‌کند. برای مثال موضوعاتی مانند سقط جنین، اهدای جنین و رحم جایگزین هر کدام می‌تواند مسائل اخلاقی، حقوقی و مباحث مختلفی را همراه داشته باشد که باید از جنبه‌های مختلف به آنها بپردازیم و به همین علت کشورهایی که هنوز در این مقوله‌ها به جمع‌بندی نرسیده‌اند از فواید علوم زیستی بهره‌مند نشده‌اند.

به گفته دکتر آخوندی اخلاق زیستی تنها به موضوعات پزشکی محدود نمی‌شود. فناوری‌های نوین از روش‌های جدید درمان ناباروری، سقط جنین و استفاده از اشعه‌ها در درمان بیماری‌ها تا دستکاری ژنتیکی در حیوانات و گیاهان، بشر امروزی را با پرسش‌های بیشماری مواجه کرده است که برای پاسخ به آنها باید جنبه‌های اخلاقی و فرهنگی، اجتماعی و حقوقی و دینی در هر جامعه در نظر گرفته شود.

آخوندی از اخلاق زیستی به عنوان علم بین رشته‌ای در شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی، پزشکی، حقوقی و جامعه‌شناسی نام می‌برد که پا به پای سرعت پیشرفت علم و فناوری در دنیا پیش می‌رود تا به سوالات اساسی بشر درباره تاثیر پیشرفت‌های به‌دست آمده در زندگی بشر و دیگر موجودات زنده پاسخ دهد.

فرانک فراهانی‌جم ‌/‌ گروه دانش