مهارتی به نام انتخاب

البته وقتی با خودش صحبت کنید و دلیل این همه تردید و نگرانی را بپرسید، جواب جالبی از او خواهید شنید. او می‌گوید دوست ندارد مرتکب خطا شود و نمی‌خواهد انتخابش اشتباه باشد. حتی درباره موضوع ساده‌ای مانند خریدن لباس هم مهم است که به اندازه کافی دقت داشته باشد و بهترین را انتخاب کند. رنگ مناسب، جنس خوب، طرح زیبا و مناسب حال او، قیمت منطقی و ده‌ها مورد دیگر در فهرستی قرار می‌گیرد که از نظر او پیش از انتخاب حتما باید بررسی و تائید شود.

مسلماً در پیش گرفتن چنین شیوه‌ای برای انتخاب‌های متعددی که در زندگی با آن روبه‌رو می‌شویم، کار منطقی و عاقلانه‌ای نیست، اما بی‌فکر انتخاب کردن هم راه‌حل خوبی نخواهد بود. به جای این کارها، باید روشی متعادل و مناسب برای انتخاب بهترین‌ها داشته باشیم تا به کمک آن همیشه در زمان مناسب، گزینه برتر را انتخاب کنیم.

اطلاعات درست برای یک انتخاب درست

نه می‌دانیم چه چیزی خوب است و نه از دلایل بد بودن موردی دیگر خبر داریم. در این مواقع همه چیز را می‌سپاریم به قدرت احساس و شهود و براساس آن پیش می‌رویم، به این امید که راه صحیح را انتخاب کرده باشیم و بدرستی هم آن را طی کنیم. از طرفی هم این انتخاب‌ها تمامی ندارد. از دوران خردسالی شروع می‌شود و تا سالمندی هم همراه‌مان خواهد بود. فقط نوعش تغییر می‌کند و موضوعی که قرار است در مورد آن انتخابی صورت گیرد. با این حال، تمام این انتخاب‌ها در یک مورد مشترک است و آن لزوم کسب اطلاعات و آگاهی درباره موضوع مورد نظر است. آن طور که دکتر مینا مجتبایی به «جام‌جم» می‌گوید: وقتی ما می‌خواهیم در زندگی انتخابی کنیم و قرار است یکی از گزینه‌های موجود را برگزینیم، در حقیقت باید چند موقعیت متفاوت را بررسی و آنها را با یکدیگر مقایسه کنیم تا بتوانیم از میان آنها بهترین مورد را انتخاب کنیم.

این روان‌شناس ادامه می‌دهد: مسلما برای انتخاب بهترین گزینه لازم است دانش، آگاهی، اطلاعات و تجربه کافی در مورد موضوع داشته باشیم.

حالا خیلی‌ها ممکن است بگویند تجربه نداشتن یا بی‌اطلاعی، مجوزی است برای اشتباه انتخاب کردن. در صورتی که دکتر مجتبایی این طرز تفکر را تائید نمی‌کند و می‌گوید: وقتی فرد در مورد موضوعی خاص، تجربه کمی دارد یا اطلاعاتش کافی نیست نباید این عوامل را بهانه‌ای برای انتخاب‌های اشتباه قرار دهد. در چنین مواقعی بهترین کار این است که از اطلاعات، دانش و تجربه‌های دیگران استفاده و به کمک آن بهترین‌ها را انتخاب کنیم.

آقای حسینی، اما می‌گوید باوجود کسب دانش و آگاهی و همین طور تجربه کافی در مورد انتخاب شغلش مرتکب اشتباه شده و حالا پس از گذشت 45 سال از زندگی نمی‌تواند به عقب بازگردد. او که از شغل و حرفه‌اش انتظار داشته او را به آرامش برساند و از او موجودی کامل و باتجربه‌تر بسازد، حالا در موقعیتی قرار گرفته که براساس گفته‌های خودش زمین تا آسمان با اهدافش تفاوت دارد. امروز آقای حسینی، مدیر یک شرکت تجاری است که از نظر مالی نیز در وضع خوبی قرار دارد، اما احساس خوشایندی به او نمی‌بخشد.

به همین دلیل هم دکتر مجتبایی تاکید می‌کند قبل از انتخاب بهترین گزینه، هدف خود را از انتخاب‌تان بررسی و آن را به طور دقیق مشخص کنید. به طوری که هدفتان به روشنی تعریف شده باشد و بدانید چرا می‌خواهید گزینه‌ای را انتخاب کنید و قرار است در آینده با این انتخاب به چه اهدافی دست پیدا کنید. پس از این، با دقت و توجه به موارد مختلف می‌توانید راحت‌تر گزینه‌ای را پیدا کنید که شما را به هدف‌تان می‌رساند.

سعی و خطا نداریم

در مورد همه انتخاب‌ها هم نمی‌توانیم گزینه‌های مختلف را اجرا کنیم و اگر نتیجه نداد، آن را تغییر دهیم. مسلما در مواردی مانند انتخاب همسر و ازدواج چنین کاری به این راحتی‌ها ممکن نیست و اگر فردی نتواند مورد مناسب را انتخاب کند، هزینه گزافی برای اشتباهش خواهد پرداخت. دکتر مجتبایی نیز با بیان این‌که منظور از بررسی کردن در مرحله اجرا چنین حالتی نیست، خاطرنشان می‌کند: قبل از انتخاب باید دقت کافی داشته باشید تا دچار چنین مشکلاتی نشوید. بنابراین چون هر انتخابی قابل جبران و بازگشت نیست و می‌تواند موجب آسیب‌دیدن فرد شود، بهتر است قبل از هر چیز با دقت و بررسی‌های مناسب دست به انتخاب صحیح بزنید.

کودکی، دورانی برای تمرین و انتخاب

مسلما انتخاب درست هم مهارتی است که باید آن را آموخت و مورد استفاده قرار داد، اما چه زمانی بهترین دوره برای آموزش این مهارت است و چه وقت دیگر برای این کار دیر شده؟ دکتر مجتبایی در این‌باره می‌گوید: اگر در دوران کودکی قدرت انتخاب کردن را به کودکان بیاموزیم و در عمل هم این موضوع را به آنها آموزش دهیم، بسیار کمک‌کننده خواهد بود. به این معنی که گاهی باید کودکان را آزاد بگذاریم تا خودشان انتخاب کنند و البته باید عواقب و نتایج انتخاب‌شان را هم ببینند و بپذیرند.

مسلما چنین روشی موجب می‌شود بچه‌ها تجربه بیشتری کسب کنند و نکات مختلفی را بیاموزند، اما به گفته این روان‌شناس، آزاد گذاشتن کودکان هم حد و مرزی دارد و آزادی نامحدود مد نظر نیست. به عبارت دیگر، بزرگ‌ترها باید گزینه‌های مناسب سن و شرایط کودکان را در اختیارشان گذاشته و سپس آنها را برای انتخاب کردن آزاد بگذارند. به عنوان نمونه زمانی که کودک می‌خواهد لباسش را انتخاب کند، شما می‌توانید لباس‌های مناسب را برای او تعیین کنید و از او بخواهید خودش یکی را از میان‌ آنها انتخاب کند، نه این‌که او را به فروشگاه بزرگی ببرید و بخواهید لباس مورد علاقه‌اش را انتخاب کند. بنابراین در دوران کودکی، انتخاب‌ها هم باید براساس قواعد و قوانینی باشد که شما به عنوان بزرگ‌تر برای بچه‌ها تعیین می‌کنید و پس از آن، آنها هم بتدریج می‌آموزند چطور بهترین‌ها را انتخاب کنند.

به عبارت دیگر، بچه‌ها نه باید خیلی وابسته به پدر و مادر بوده و خودشان قدرت انتخاب نداشته باشند و نه بیش از حد آزاد گذاشته شوند.

چه کسانی نمی‌توانند انتخاب کنند؟

«خوب و بدش خیلی مهم نیست؛ انتخاب‌کردن خودش به اندازه کافی سخت است و دیگر به خوب یا بد بودن نتیجه آن فکر نمی‌کنم.» خانم رضوانی این جمله‌ها را می‌گوید و باور دارد انتخاب کردن یکی از سخت‌ترین کارهای دنیاست. شاید عجیب باشد، اما کم نیستند کسانی که نمی‌توانند براحتی انتخاب کنند و چنین قدرتی را ندارند که به گفته دکتر مجتبایی، این افراد معمولا کسانی هستند که اعتماد به نفس و عزت نفس پایینی دارند یا با وسواس انتخاب می‌کنند.

این روان‌شناس می‌افزاید: کسانی که وسواس دارند، ممکن است انتخاب‌های درستی هم داشته باشند، اما دائم نگران هستند و برای انتخاب با مشکل مواجه می‌شوند. این افراد معمولا می‌خواهند نظر دیگران را هم بدانند تا با تائید گرفتن از آنها مطمئن شوند انتخابشان درست بوده است. از طرفی، اعتماد به نفس پایین هم موجب می‌شود افراد خودشان را باور نداشته باشند و نتوانند با تکیه بر توانایی‌هایشان دست به انتخاب بزنند. این گروه هم برای انتخاب‌کردن به دیگران وابسته می‌شوند ولی کسانی که وسواس دارند، حتی شاید به کمک دیگران هم نتوانند انتخابی داشته باشند و چون با شک و تردید انتخاب می‌کنند، هیچ وقت به نتیجه دلخواه‌شان نمی‌رسند.

دکتر مجتبایی می‌افزاید: در چنین شرایطی که شخص قادر نیست به تنهایی انتخابی داشته باشد، ابتدا باید علت را پیدا کنیم. شاید چنین فردی از دوران کودکی طوری تربیت شده که همیشه برای انتخاب کردن به دیگران وابسته بوده یا شاید عدم شناخت و آگاهی کافی باعث ایجاد چنین وضعی شده است. در هر حال به کمک مشاوره و آموزش راهکارهای لازم به این افراد می‌توان کمک کرد بتدریج بتوانند مستقل از دیگران انتخاب کنند و انتخاب‌های درستی هم داشته باشند.

انتخاب کنید، اما بدون عجله

گاهی می‌خواهیم زودتر به نتیجه برسیم و برای همین با عجله موردی را انتخاب می‌کنیم. متاسفانه اغلب در چنین شرایطی به عواقب عجله کردن هم توجهی نداریم. دکتر مجتبایی با تاکید براین‌که نباید با عجله انتخاب کرد، یادآور می‌شود: باید گزینه‌ای انتخاب کنیم که بهتر و سریع‌تر ما را به هدف‌مان می‌رساند، اما برای شناخت تمام گزینه‌های موجود و انتخاب یکی از آنها به هیچ عنوان نباید با عجله اقدام کنیم. پس از شناسایی گزینه‌های مناسب هم کار تمام نمی‌شود و به گفته این روان‌شناس، حالا نوبت تعیین اولویت‌هاست. به این معنی که گاهی ممکن است چند گزینه خوب پیدا کنیم، اما مسلما نمی‌توان همه آنها را با هم انتخاب کرد. پس در چنین شرایطی باید گزینه‌ها را اولویت‌بندی و بهترین را از میان آنها انتخاب کنیم. وقتی انتخاب می‌کنید و کارتان در این بخش تمام می‌شود هم نباید همه چیز را رها کنید و با تصور این‌که دیگر وظیفه‌ای ندارید، مشغول کارهای‌ دیگر شوید. پس از انتخاب و در مرحله اجرا هم باید درست بودن انتخاب‌تان را بررسی کنید. دکتر مجتبایی ضمن بیان این موضوع می‌افزاید: گاهی پس از این‌که گزینه منتخب را اجرا می‌کنیم، متوجه می‌شویم کار آن طور که باید پیش نمی‌رود و ما را به هدف‌مان نمی‌رساند. در این مواقع باید دوباره از اول همه چیز را کنترل کنیم تا ایراد کار پیدا شود. در این مواقع شاید هدف را بدرستی تعیین نکرده باشیم یا شاید هم گزینه‌های بهتری وجود داشته که آنها را نادیده گرفته‌ایم.

نیلوفر اسعدی‌بیگی / جام‌جم