جنگ آب و راهکارهای پیشگیرانه بین‌المللی

در حقیقت یونسکو از ابتدای امسال با هدف افزایش آگاهی‌ در زمینه توانایی‌های موجود برای همکاری در حوزه آب و همچنین مقابله با چالش‌هایی که در عرصه مدیریت آب وجود دارد، برنامه‌هایی را در فهرست اولویت‌های کاری خود قرار داده است.

به گفته مهندس علیرضا دائمی، معاون برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزارت نیرو و رئیس کمیته ملی آب‌شناسی کمیسیون ملی یونسکو، همان‌طور که در دنیا نیز مطرح شده ما می‌توانیم درگیری‌ها و جنگ‌هایی را که در حوزه آب و منابع آب وجود دارد به صلح و دوستی تبدیل کنیم و برای رسیدن به این هدف در دهه گذشته تلاش‌های زیادی صورت گرفته است. اگر نگاهی به وضع آب در دنیا بیندازید، می‌بینید که 97.5 درصد از منابع آب دنیا را اقیانوس‌ها و آب‌های شور تشکیل می‌دهد که در دسترس یا قابل استفاده نیست. بخش عظیمی از 2.5 درصد باقیمانده را یخچال‌های طبیعی تشکیل می‌دهد. فقط قسمت ناچیزی از این منابع آب‌هایی است که یا به‌صورت رودخانه جاری است یا به صورت آب‌های زیرزمینی در دسترس قرار می‌گیرد که این مقدار ناچیز حدود 0.4 درصد منابع آب موجود در سطح دنیا را شامل می‌شود. به همین علت می‌توان گفت اهمیت آب به اندازه‌ای است که سازمان ملل توجه ویژه‌ای به آن داشته و سالی را به نام سال بین‌المللی همکاری‌های آب نامگذاری کرده است.

همکاری کشورها، راهکار مقابله با کم‌آبی

در حوزه آب، شاخصی به نام شاخص آسیب‌پذیری مطرح است که بر این اساس کشور ما ازجمله کشورهایی است که در منطقه آسیب‌پذیر دنیا قرار دارد. کشورهای همسایه ما هم از این نظر وضع چندان خوبی ندار​ند و بیشتر این کشورها با شرایط سخت و تنش‌های آبی مواجه هستند. بنابراین همکاری‌های آب بین ​ ما و کشورهای همسایه بسیار مهم است. کشور ما با کشورهای همسایه 28 حوزه مشترک یا به عبارتی 28 رودخانه بزرگ مشترک دارد که همکاری در این حوزه می‌تواند نقش مهمی در بهبود اوضاع داشته باشد.

دائمی، از دسترسی به آب سالم به‌عنوان شاخص مهم دیگری در مدیریت آب نام برده و می‌گوید: وقوع خشکسالی، سیلاب ، کمبود آب و بیماری‌های ناشی از کمبود آب آسیب‌های زیادی به همراه دارد. بیش از دو میلیارد نفر از مردم دنیا از کمبود آب رنج می‌برند و به بیماری‌های ناشی از کمبود آب مبتلا هستند و سلامت آنها در معرض خطر است. تغییرات اقلیمی که در سال‌های اخیر شاهد آن بوده‌ایم، ناشی از عملکرد و تاثیرات انسانی است. این تغییرات موجب شده بویژه در منطقه با چالش‌های بزرگی مواجه شویم که همه محورهای توسعه کشاورزی، دامپروری، سلامت انسان و توسعه صنایع وابسته به منابع آب را تحت تاثیر خود قرار داده است. در آسیای میانه و غرب آسیا، کمبود آب مهم‌ترین محدودیتی است که موجب آسیب جوامع می‌شود.

علاوه بر این تغییرات اقلیمی موجب شده شرایط خاصی در این منطقه ایجاد شود. در بعضی مناطق با وقوع سیلاب‌های بزرگی مواجه هستیم و همزمان در مناطق غربی پاکستان با خشکسالی شدید مواجه می‌شویم که این وضع موجب می‌شود جوامع انسانی در مقابل هم قرار گیرند.

مدیریت آب به راهکارهای همه‌جانبه نیاز دارد

دائمی با اشاره به این‌که در مدیریت آب باید از مراحل مختلفی عبور کرد، می‌گوید: مرحله اول در مدیریت آب، مدیریت فراوانی آب است که هنوز صنایع داخلی برای رسیدن به وضع مطلوب به جایگاه خوبی دست نیافته‌ و عبور از مرحله دوم با ساخت تاسیسات آبی برای تامین آب بیشتر محقق می‌شود. ما تا این مرحله مشکلی نداریم و می‌توانیم منابع آبی جدید را استحصال کنیم، اما از این مرحله به بعد حتی با ساخت تاسیسات آب هم نمی‌توانیم مشکل کمبود آب را برطرف کنیم. این ناپایداری مستلزم توجه و همکاری‌ پیشرفته همه کشورهایی است که با سناریوی مشابهی مواجه هستند. چنانچه توجه به محیط‌زیست کاهش پیدا کند، کیفیت آب نیز بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرد و به این ترتیب نه‌تنها آب شرب به اجبار تامین می‌شود، بلکه آب کشاورزی نیز بخوبی تامین نخواهد شد. این سناریو باید در منطقه به سناریوی جدیدی تبدیل شود.

وی به لزوم استفاده از ابزارهای مناسب برای ایجاد زمینه همکاری در این حوزه اشاره و تاکید می‌کند: گرچه می‌توان داده‌های موجود را به اطلاعات تبدیل و از آنها به‌عنوان دانش پایه برای مدیریت آب استفاده کرد، اما باید توجه داشت علم و دانش به تنهایی کافی نیست. بلکه به شناخت و مدیریت خردمندانه نیاز داریم که کمبود آن را در منطقه احساس می‌کنیم.

پیش از این تصور می‌شد باید از طریق ابزارهای مهندسی محدودیت‌ها را برطرف کنیم، اما بعدا به این نتیجه رسیدیم که در مراحل بعدی باید به حوزه‌های دیگری از جمله اقتصاد، امنیت و مسائل اجتماعی هم توجه داشته باشیم. امروزه بحث محیط‌زیست و مدیریت آب تنها به راهکارهای مهندسی محدود نمی‌شود و باید راهکارهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی را نیز مورد توجه قرار دهیم.

وی با اشاره به اهمیت گسترش همکاری‌ در مدیریت آب می‌گوید: مولفه‌های مدیریت آب گسترده است. باید مولفه‌های کشاورزی، هوا و اقلیم و هواشناسی و بسیاری دیگر از مولفه‌هایی را که در این حوزه مطرح است. کنار هم قرار دهیم تا به یک مدل مفهومی برسیم و بتوانیم براساس آن چارچوبی برای گسترش همکاری‌ها ایجاد کنیم. نکته مهم این است که مدیریت پیشگیری بر مدیریت بحران ارجح است. بدون تردید همکاری‌های آب در چارچوب کمیسیون ملی یونسکو می‌تواند نقش مهمی در رسیدن به این هدف داشته باشد.

فرانک فراهانی / گروه دانش