پای قفسه‌های یک کتابخانه شنیداری

پوریا معلم، مدیر گروه فرهنگ و هنر رادیو تهران که از سال 73 به‌عنوان سردبیر با گروه ادب و هنر شبکه سراسری رادیو کار خود را آغاز کرده، پیش از این کارمند رسمی روزنامه کیهان و دبیر ادبی صفحات ادب و هنر این روزنامه بوده است. او با راه‌اندازی بخش ادب و هنر رادیو 2 (رادیو فرهنگ فعلی) کار خود را با رادیو آغاز و در رادیو سراسری به‌عنوان مدیر گروه ادب و هنر فعالیت کرد. از سال 84 به‌عنوان مدیر گروه شامگاهی وارد رادیو تهران شد و مدیریت استودیو صدای شهر رادیو تهران را نیز به عهده گرفت. برنامه های مرتبط با کتاب رادیو تهران را از زبان وی می شنویم.

با آغاز به کار مدیریت جدید شبکه رادیویی تهران، گروه شامگاهی از ابتدای سال به طور تخصصی با عنوان گروه فرهنگ و هنر هر روز از ساعت 21 تا ساعت 2 و 30 دقیقه بامداد به تولید و پخش برنامه می‌پردازد.

طی یکی دو سال اخیر، طراحی محتوایی را آغاز کردیم. طراحی محتوایی سال 92 در حوزه فرم اینچنین بود که کتاب شنیداری را تولید کنیم، یعنی بخش تولیدی داشته باشیم که به تهیه و تولید کتاب‌های شنیداری می‌پردازد. در زندگی ماشینی این روزها، مردم کمتر وقت و حوصله کتاب خواندن دارند، اما در فاصله ساعتی که در ترافیک هستند یا ساعاتی که مشغول کارند، می‌توانند کتابی را به شکل شنیداری مرور کنند. این کار از چند جنبه حائز اهمیت است، علاوه بر هماهنگی با ریتم زندگی امروز و آموزش غیرمستقیم شنوندگان، ذخایر مناسبی برای آرشیو معاونت صدا محسوب می‌شود.

بسیاری از مولفان به رادیو دعوت می‌شوند و کتاب خود را به شکل شنیداری روایت می‌کنند. این جنس از برنامه‌ها با زمان‌های کوتاه از پنج تا 15 دقیقه، با موضوع معین از نقطه‌ای آغاز و در نقطه‌ای معلوم به فرجام می‌رسد.

برنامه‌های تولیدی

علاوه بر برنامه‌های عمده ما که به شکل زنده روی آنتن می‌رود (همانند برنامه «چراغ» که از ساعت 21 تا 23 و 30 دقیقه پخش می‌شود) ما پنج بخش تولیدی داریم که هر 30 دقیقه روی آنتن می‌رود و کارشناس برنامه نیز موظف است در هر نیم ساعت موضوع‌گردانی کند. در این برنامه، برنامه‌سازان هر شب با یک موضوع، محتوا، ساختار و عوامل مجزا به تهیه و تولید برنامه اهتمام می‌ورزند. مثلا چراغ شنبه‌ها درباره سینما و تئاتر است و هر نیم ساعت برنامه تغییر محور و موضوع می‌دهد.

نیم ساعت نقد فیلم، نیم ساعت دیگر تئاترهای روی صحنه و نیم ساعت دیگر و... همچنین با توجه به این مهم که یکی از اولویت‌های پایتخت، هوای سالم و تمیز است، برنامه یکشنبه‌ها به دوستداران محیط‌زیست و طبیعت اختصاص دارد. برنامه‌های چراغ دوشنبه‌ها با موضوع نجوم روی آنتن می‌رود تا یادآور شود هر از گاهی به دشت و کویر برویم و با آسمان آشتی کنیم و نظاره‌گر آن باشیم. سه‌شنبه‌ها نیز فرهنگ و ادب معاصر را داریم که به داستان‌ها و تازه‌های نشر در حوزه ادب و فرهنگ می‌پردازد و ضمن نقد آثار، با نویسندگان گفت‌‌وگو می‌کند.

با توجه به ادبیات غنی کشورمان و سابقه درخشانی که فرهنگ این مرز و بوم دارد، چهارشنبه‌ها تاملی بر ادبیات کلاسیک و کهن داریم تا کتاب‌ها و آثار گذشتگان بررسی و معرفی شود. همان روز که پیشتر هم گفته شد این برنامه (چراغ) چند بخش یا به عبارتی چند برنامه مجزا در دل خود نهفته دارد.

میان‌برنامه‌ها

برنامه «کاغذ اخبار»، «گنج سخن»، «آمبیانس» و «عصر آشنا» از برنامه‌های 15 دقیقه‌ای است که در دل برنامه چراغ پخش می‌شود. در برنامه عصر آشنا، شعرای معاصر از آثار خود بهترین‌ها را انتخاب می‌کنند و خود به روایت آن می‌پردازند. برنامه گنج سخن هر شب در دو بخش ساعت ۲۳ و ۲۵ دقیقه میان برنامه چراغ و بخش دوم ساعت یک و ۵۵ دقیقه بامداد با بازخوانی متون نظم و نثر کهن پارسی به منظور آشنایی شنوندگان با ادبیات کلاسیک ایران تهیه و پخش می‌شود. این برنامه با خوانش دوباره متون کهن از جمله اشعار سنایی غزنوی، شاهنامه فردوسی، منطق‌الطیر، تاریخ بیهقی، قابوسنامه، انوار سهیلی، روضه خلد مجد خوافی، خاقانی شروانی و... با هدف آشنایی بیشتر علاقه‌مندان به ادبیات کلاسیک با حضور کارشناسان فرهنگ و ادب روی آنتن رادیو تهران می‌رود.

برنامه آمبیانس، هر شب ساعت 22 به ارائه گزارشی از اخبار و اتفاقات هنری می‌پردازد. در این برنامه نه‌تنها شنوندگان از جشنواره‌ها، نمایش‌ها، فیلم‌های در حال اکران و تئاترهای روی صحنه آگاه خواهند شد بلکه اطلاعات کاملی از اجرا، زمان و مکان، چگونگی و چرایی برنامه مورد نظر خود خواهند داشت. این برنامه هر شب با یکی از موضوعات ادبیات ـ شعر و داستان، نمایشنامه، فیلمنامه، معماری، هنرهای تجسمی، نقاشی، خطاطی، هنرهای حجمی نظیر مجسمه‌سازی و... به ارائه اطلاعات علمی و هنری روز در این مورد می‌پردازد.

داستانگویی در برنامه «کتاب شب» مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است. این برنامه هر هفته با انتخاب معروف‌ترین رمان‌های ایرانی و خارجی ساعت 23 و 30 دقیقه با صدای بهروز رضوی و نویسندگان حوزه داستان روایت می‌شود.

«صفر و یک» برنامه دیگری است که جدیدترین دستاوردهای فناوری‌های نوین را با رویکرد آموزشی و اطلاع‌رسانی در دستور کار خود دارد. این برنامه هر پنجشنبه ساعت 21 با ارائه انواع اطلاعات و آموزش‌های روز در زمینه‌های مختلف کامپیوتری و IT، اینترنت، رایانه، بازی‌ها و تلفن همراه به مدت 90 دقیقه پخش می‌شود؛ مثلا بسیاری از بازی‌های رایانه‌ای که مورد استفاده قرار می‌گیرد شاید مناسب نباشد. بازی‌ها در برنامه صفر و یک براساس سن و سال افراد طبقه‌بندی می‌شود تا ضمن معرفی نرم‌افزار روز در این زمینه مشاوره‌هایی به خانواده‌ها بدهد.

استقبال مردم از چهره‌ها

از میان برنامه‌های فرهنگی و هنری شبکه رادیویی تهران، برنامه‌ای که بسیار مورد اقبال مسئولان، فرهیختگان و مخاطبان عادی قرار گرفته، برنامه‌ای است که مهمانان آن چهره‌های برجسته و ماندگار فرهنگی، هنری، اجتماعی و... هستند. برنامه تمام قد روایتی از بزرگان فرهنگ معاصر است که جمعه‌ها از ساعت 22 و 30 دقیقه به مدت یک ساعت روی آنتن شبکه رادیویی می‌رود.

برنامه «آب و تاب» با حضور هنرمندان جمعه‌ها ساعت 21 تا 22 و 30 دقیقه پخش می‌شود. برنامه‌ای که مخاطب خاص و عام خود را دارد و هر هفته به روایت صالح علا ارائه می‌شود.

صیانت از زبان فارسی

جامعه فرهنگی اولین آسیب خود را از جانب زبان می‌خورد. جامعه‌ای که نتواند زبان خود را صیانت کند، بسرعت زیان می‌بیند، با این دیدگاه، «قند پارسی» برنامه‌ای شامل گفت‌وگوهایی پیرامون زبان با استادان زبان و ادبیات فارسی است که پنجشنبه‌ها از ساعت 21 به بررسی زبان معیار و زبان پارسی می‌پردازد. قند پارسی عنوان برنامه بر گفته تلمیحی از این بیت خواجه است که می‌فرماید: شکرشکن شوند همه طوطیان هند / زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود

«تهران در شب»، یک جنگ فرهنگی ادبی و هنری است و به دلیل ساعت پخش، روایت ساده‌تری نسبت به چراغ دارد و حوزه عمومی‌تری را تحت پوشش قرار می‌دهد. این برنامه از شنبه تا جمعه 30 دقیقه بامداد شروع می‌شود و تا 2 بامداد ادامه دارد. گویندگان این برنامه وحید رونقی، منصور اسکندری، رضا خضرایی، یوسف رحیمی، دکتر نیما تجبر، علی سلیمانی، حافظ آهی و سعید بارانی هستند. این مجموعه در بخش‌های متنوع و با حضور کارشناسان مرتبط به ارائه تازه‌ترین اخبار سینمایی، ادبی، هنری و فرهنگی می‌پردازد.

با توجه به نزدیکی ماه محرم و ایام سوگواری ابا‌عبدالله‌الحسین(ع) گروه فرهنگ و هنر مجموعه «شبنم» و «شقایق»، «مقتل‌خوانی»، «خورشید بر نیزه» و شماری دیگر از آثار را در دستور کار خود دارد که امیدواریم مورد مقبول طبع مخاطبان صاحب نظر این شبکه رادیویی باشد.

برنامه‌سازی توام با تحول

برنامه‌های گروه فرهنگ و هنر شبکه رادیویی تهران، چنان طراحی شده‌ که همواره بتوان درون برنامه را با تغییرات بسیاری هماهنگ کرد، بدون این که قالب و عنوان آن به تغییر نیاز داشته باشد.

این طراحی به آن دلیل است که با توجه به ضرورت‌های روز، بدون تغییر برنامه، همسان و هماهنگ باشیم، زیرا برنامه در ذهن مخاطب جای گرفته و با آن عجین شده است.

کتاب‌های صوتی با قواعد روزآمد

در فصل کتاب‌های صوتی ما برای تولید محدودیتی نداریم و قاعده‌هایی برای کار چه در فرم و چه در محتوا وضع شده است. به‌عنوان مثال یکی از شروط کار در قالب یکی این است که برنامه باید مبتنی بر روایت کارشناس باشد و به هیچ روی از گوینده در این زمینه استفاده نشود. به این ترتیب اگر قرار باشد اندیشه‌های فلسفی روایت شود حتما دکتر ضمیران صاحب کتاب اندیشه‌های فلسفی در هزاره دوم آن را روایت می‌کند.

تاریخ شعر نو را دکتر مرتضی کاخی می‌گوید، شرح مثنوی را استاد علی معلم روایت می‌کند، شاهنامه فردوسی به روایت استاد جلال‌الدین کزازی کار می‌شود که هر کدام از اینها در کار خود کاردان و دانا هستند و شمار بسیاری دیگر از این آثار است که به نحوی شگفت، قابلیت سرمایه‌گذاری دارند که به شکل ظرفیت‌های دیگری از مدیا مثلا دی‌وی‌دی یا سی‌دی تولید و در بازار فرهنگی عرضه شوند. ما معتقدیم رادیو باید در ارائه آثار صوتی به بازار نقش مهمی را ایفا کند و در این حوزه بهترین باشد.

تولید کتاب‌های صوتی که در برنامه چراغ پخش می‌شود در دستور کار ماست. تاکنون 20 مجموعه تولید و بخشی از آن نیز پخش شده و هنوز چنان که قدر و شأن آن ایجاد می‌کند، شناخته نشده است و امیدواریم بعد از این بیشتر معرفی و شناخته شود و مورد عنایت بزرگان قرار گیرد.

مریم کریمی