معادله چند مجهولی نرخ سود بانکی

نرخ سود بانکی همواره یکی از بحث‌های پردامنه در اقتصاد کشور بوده است. تولیدکنندگان ایران همواره از بالا بودن این نرخ نسبت به دیگر کشورها گلایه دارند و می‌گویند با این نرخ تولید مقرون به صرفه نیست. در مقابل، مسئولان می‌‌گویند در کشوری که تورم دورقمی است نرخ سود بانکی هم باید دورقمی باشد و اگر این نرخ کاهش یابد، مردم پول خود را از بانک‌ها خارج می‌کنند و پولی برای تولید باقی نمی‌ماند.

رئیس‌جمهور پیشین با حمایت از تولیدکنندگان وعده داد که نرخ سود بانکی را کاهش خواهد داد و در هشت سال ریاست‌جمهوری خود به این وعده عمل کرد و بانک‌ها را تحت ‌فشار قرار داد. پس از آن تیم اقتصادی دولت یازدهم در شرایطی کار خود را آغاز کرد که از یک‌سو با فشار دولت قبل، نرخ سود بانکی بشدت سرکوب شده و از سوی دیگر تورم ماه‌های اخیر، نرخ واقعی سود سپرده‌ها را منفی کرده و باعث فرار سپرده‌گذاران از نظام بانکی شده است. در این میان مسئولان ارشد اقتصادی دولت به طور ضمنی خواستار افزایش نرخ سود بانک‌ها شده‌اند. اکنون این پرسش مطرح است که دولت برای نرخ سود بانکی چه تصمیمی می‌گیرد؟ و چگونه می‌خواهد این معادله پیچیده را حل کند.

در این برنامه طهماسب مظاهری رئیس کل اسبق بانک مرکزی، شاهین شایان‌آرانی مدیر و مدیرعامل چند بانک و موسسه مالی اعتباری در ایران و خارج از کشور، غلامحسن تقی نتاج مدیرعامل فعلی و سابق چند بانک غیردولتی، محمدرضا دیانی موسس و مدیر بزرگ‌ترین تولیدکننده لوازم خانگی در ایران و علی‌محمد رجالی چند دوره معرفی شده به عنوان صادرکننده و کارآفرین نمونه ملی حضور داشتند.

این در حالی است که بنا بود این مناظره تلویزیونی به بررسی حذف دهک‌های بالای درآمدی بپردازد، اما آن‌طور که حیدری، مجری برنامه اعلام کرد محمدباقر نوبخت، معاون مدیریت و برنامه‌ریزی کشور درخواست کرده سوژه حذف دهک‌های درآمدی به هفته آینده موکول شود.

واقعی شدن نرخ سود بانکی به نفع اقتصاد کشور است

مدیرعامل موسسه مالی و اعتباری مهر با دفاع از افزایش نرخ سود بانکی در شرایط کنونی، در این مناظره گفت: واقعی شدن نرخ سود بانکی به نفع اقتصاد کشور است.

غلامحسن تقی‌نتاج با اشاره به این ‌که در شرایط حاضر باید نرخ سود بانکی افزایش پیدا کند، افزود: نظام بانکی در جای خودش یک تولید‌کننده است و موسسات پولی و بانکی باید فعالیت‌های خودشان را انجام دهند با این تفاوت که آن‌چیزی که بانک‌ها تولید می‌کنند، نقدینگی است.

مدیرعامل موسسه مالی اعتباری مهر تصریح کرد: درخصوص اجرایی کردن سیاست‌های کلی اصل 44، صنعت بانکداری هم به سمت خصوصی‌سازی حرکت کرده، اما نگاه به این صنعت هنوز دولتی است و من بارها درخصوص ورشکستگی بانک‌های دولتی صحبت کرده‌‌ام.

وی با تاکید بر اصلاح ساختار بانکی اظهار کرد: باید به اصلاح ساختار بانکی توجه شود؛ چرا که تولید تابعی از نرخ سود بانکی است و اگر نرخ سود کاهش پیدا کند، قیمت تولید هم کاهش پیدا کرده و در نهایت قیمت مصرف‌کننده هم کاهش پیدا می‌کند؛ اما آیا واقعا همه جامعه به یک نسبت می‌توانند از یک تسهیلات بانکی بهره‌مند شوند؟

وی افزود: در تورم عوامل مختلفی اثر دارد که یکی از آنها نرخ سود بانکی است، بنابراین باید به رشد نرخ تولید، نرخ ارز، افزایش جمعیت، تک‌محصولی شدن کالاها و همچنین شرایط بین‌المللی اقتصاد کشور توجه کرد که همه این موارد بر نرخ تورم اثرگذار است و این در حالی است که نرخ سود وابسته به نرخ تورم است.

مدیرعامل موسسه مالی اعتباری مهر گفت: نرخ سود بانکی به ماندگاری نرخ سپرده‌گذاری‌ها منجر می‌شود و اگر این اتفاق بیفتد، احتمال پرداخت وام وجود دارد.

سوءاستفاده از سپرده‌های بانکی

در ادامه این مناظره، موسس بزرگ‌ترین تولیدکننده لوازم خانگی ایران با بیان این ‌که مخالف افزایش نرخ سود بانکی هستم، گفت: در دوره‌ای با افزایش نرخ سود بانکی، از سپرده‌های بانکی سوءاستفاده شد.

محمدرضا دیانی افزود: ربا در قرآن کریم به اعلام جنگ با خدا تعبیر شده است؛ ریشه این معضل بزرگ را می‌توان در اقتصاد ایران دید.

وی ادامه داد: اکنون اقتصاد محور غرب و سرمایه‌‌محوری در حال فروپاشی است و با توجه به سیاست‌ها این امر در اقتصاد ما سرایت کرده است.

دیانی در توضیح دلایل مخالفت خود با افزایش نرخ سود بانکی تصریح کرد: اکنون دچار رکود تورمی هستیم و این ناشی از ارائه محصول یا کالا نیست، بلکه به دلیل افزایش نرخ ارز و قیمت حامل‌های انرژی است.

وی با بیان این ‌که افزایش هزینه‌ها رکود ایجاد کرده است، گفت: این افزایش قیمت‌ها شرایطی را فراهم کرده که نمی‌توانیم رقابت کنیم. در چند سال گذشته با وجود افزایش نرخ بهره، تورم بشدت رو به افزایش بود و شاهد رشد منفی سرمایه‌گذاری‌ها در کشور بودیم.این تولیدکننده لوازم خانگی ادامه داد: در این شرایط سفته‌بازی و استفاده ابزاری از سپرده‌های مردم نیز افزایش پیدا کرد.

دیانی با بیان این‌ که نظام بانکی و پولی ما دارای سیستم پیچیده‌ای است، گفت: اگر نرخ را افزایش دهیم تا نقدینگی جامعه را جمع کنیم، این مبالغ سیل‌آسا در برخی بخش‌ها سرازیر می‌شود.وی با بیان این‌ که یکی از بانک‌های خصوصی 99.6 درصد سرمایه خود را سود پس از مالیات اعلام کرد، تاکید کرد: اکنون یکی از مشکلات اساسی نبود نظارت بر بازارهای مالی و بنگاه‌هاست.

پرداخت مابه‌التفاوت سود تسهیلات به صنعت

علی‌محمد رجالی تولید‌کننده و کارآفرین نمونه با بیان این ‌که بانک مرکزی باید مابه‌التفاوت سود تسهیلات را به صنعت پرداخت کند، گفت: بانک مرکزی باید ۱۰ درصد سود را متقبل شود تا در کنار کاهش تورم، به افزایش تولید در بخش صنعت منجر شود.وی با اشاره به این ‌که بانک‌ها هنوز نتوانستند در معاملاتی که با کارخانجات انجام می‌دهند، ضرر و زیان آنها را قبول کنند، افزود: من نگران این هستم که گرد ربا در جامعه بنشیند.

رجالی با اشاره به این‌ که تا چند سال پیش آمارهای غلطی را به مردم می‌دادند، گفت: با وجود نقدینگی سنگین، 68 درصد از تولید‌کنندگان با کمبود سرمایه در گردش مواجه هستند.این فعال اقتصادی گفت: تا زمانی که صد میلیارد دلار ذخیره ارزی نداشته‌ باشیم، نباید به دنبال کم کردن نرخ دستوری ارز برویم.

اثر منفی افزایش نرخ سود

در همین حال شاهین‌ شایان‌آرانی، کارشناس اقتصادی گفت: نرخ سود باید متناسب با تورم افزایش یابد و این اقدام قطعا در کوتاه‌مدت بر تولید اثر خواهد داشت، اما حداکثر در مدت یک سال تاثیرات منفی آن از بین می‌رود.

وی افزود: در بانکداری اسلامی بانک وکیل سپرده‌گذار است و به وکالت از آن موظف است که به بخش مختلف اقتصادی تسهیلات پرداخت کرده و سود حاصله را پرداخت کند؛ بنابراین بانک در عقود مشارکتی با سرمایه‌گذار شریک است، در صورتی که گیرنده تسهیلات متناسب با تورم سود به دست نیاورد، بانک باید بر شراکت خود پابرجا باشد و سود دریافت نکند.

شایان‌‌آرانی اصلاح ساختار بانکی و افزایش نظارت بانک مرکزی را لازمه بهبود عملکرد بانک‌ها دانست و گفت: وظیفه بانک‌ها تجهیز منابع برای کارهای مولد و اقتصادی است.

روش محاسبه نرخ سود غلط است

از سوی دیگر طهماسب مظاهری رئیس کل اسبق بانک مرکزی گفت: روش محاسبه نرخ سود براساس بانکداری بدون ربا نیست.

وی اظهار کرد: بانک‌ها اصولا از دو عامل تاثیر می‌پذیرند؛ عامل اول مربوط به کارکرد و مدیریت بانک و ضوابط هیات مدیره و قواعدی است که شورای پول و اعتبار و بانک مرکزی تعیین می‌کند و عامل دوم مربوط به بیرون از نظام بانکی است که از طرف دولت تحمیل، تکلیف یا اجبار می‌شود یا مربوط به شاخص‌‌های کلان اقتصاد کشور است.مظاهری تصریح کرد: بانک‌ها باید سود بانکی خود را اصلاح جدی و براساس قانون بانکداری بدون‌ربا آن را مشخص کنند.

مظاهری گفت: نظام بانکی فشار بیرون از بانک را بهانه می‌کند تا اصلاحات داخل بانکی را درست نکند.وی افزود: بانک‌ها از پول وصولی اول جریمه را کسر می‌کنند دوم سود خودشان را برمی‌دارند و سپس به بقیه موارد می‌رسند، در حالی که این موضوع نه‌تنها مطابق با بانکداری بدون‌ربا نیست بلکه با بانکداری ربوی هم مطابق نیست، زیرا حتی در بانکداری ربوی هم این کار را نمی‌کنند.مظاهری گفت: بانک‌ها باید با تولید‌کنندگان شریک باشند، سودشان باید همراه با سود تولید‌کنندگان باشد در حالی که در سال‌های 90 و 91 تولید‌کنندگان وضعشان بد شد، اما بانک‌ها وضعشان خوب شد.

از جیب مردم 11580 شعبه احداث شد

در ادامه این مناظره دیانی با بیان این ‌که 11580 شعبه بانکی با پول‌های مردم احداث شده است، گفت: بانک‌ها با دراختیار داشتن سپرده‌ها هر روز پولدارتر و صنایع ما هر روز با نرخ بهره ‌بالای بانک‌ها، فقیرتر می‌شوند.اما نتاج با بیان این ‌که 250 هزار نفر از آحاد ملت در صنعت بانکداری مشغول به کار هستند، گفت: 450 هزار میلیارد تومان حجم نقدینگی در کشور از سوی این صنعت مدیریت می‌شود.مدیرعامل موسسه مالی اعتباری مهر با بیان این‌ که بانک‌ها از طریق سپرده‌های مردم، مبالغی را در اختیار وام‌گیرندگان قرار می‌دهند، گفت: در یکی دو سال گذشته برخی درآمدهای موسسات بانکی و اعتباری از طریق عملیات ارزی به‌وجود آمده است.

علی‌محمد رجالی نیز در واکنش به سخنان نتاج، تصریح کرد: این سخنان را قبول ندارم چون تولیدکنندگان با تغییر نرخ ارز در بلندمدت متضرر شده‌اند.

وی با بیان این ‌که رشد اقتصاد کشور منفی 1.5 درصد بوده است،‌ گفت:‌ زمانی که 21 هزار شعبه بانک در کشور داریم، باید پاسخ دهند که این پول‌ها از کجا آمده است؛ بهترین دکان‌های شهر در اختیار شعبه‌های بانک‌های خصوصی است.دیانی در ادامه این برنامه گفت: طبق آمار بانک مرکزی تا شهریور امسال دارایی بانک‌ها و موسسات اعتباری دولتی و غیردولتی 7.8 برابر و دارایی‌های خارجی 21 برابر شده است. وی گفت: باید اعلام کنیم که تفاوت نرخ ارز را چه کسانی خورده‌اند؛ بانک‌ها.

پرداخت تسهیلات از محل منابع قرض‌الحسنه

در ادامه این مناظره رئیس کل اسبق بانک مرکزی با تاکید بر نبود امکان پرداخت منابع قرض‌الحسنه برای فعالیت‌های سرمایه‌گذاری، گفت: از لحاظ شرعی و قانونی، بانک‌ها نمی‌توانند این اقدام را انجام دهند.

طهماسب مظاهری با اشاره به منابع درآمدی بانک‌ها گفت: براساس قانون بانکداری بدون ربا بانک‌ها فقط از دو مرحله می‌توانند درآمد کسب کنند که یکی حق‌الوکاله و دیگری سپرده سرمایه‌گذاری است.

رئیس کل اسبق بانک مرکزی ادامه داد: در بخش تسهیلات قرض‌الحسنه هم بانک کارمزدی که تعیین می‌کند باید دقیقا به اندازه هزینه‌های تجهیز منابع قرض‌الحسنه باشد و نمی‌تواند درآمدی از محل کارمزد تسهیلات قرض‌الحسنه به دست بیاورد.وی با اشاره به اقدام برخی بانک‌ها در محاسبه سود فعالیت‌های ارزی برای بانک گفت: بانک‌ها باید سود حاصل از فعالیت ارزی را به سپرده‌گذاران بپردازند که این کار معمولا صورت نمی‌گیرد.

در همین بین نتاج در واکنش به صحبت‌های مظاهری گفت: طبق قانون منعی برای پرداخت منابع قرض‌الحسنه به امر سرمایه‌گذاری وجود ندارد.مظاهری پاسخ داد: این منع وجود دارد و بنده که یکی از تدوین‌کنندگان قانون عملیات بانکی بدون ربا بودم، می‌گویم که از لحاظ شرعی و قانونی بانک‌ها نمی‌توانند این اقدام را انجام دهند.

در ادامه این مناظره مدیرعامل موسسه مالی و اعتباری مهر گفت: بانک مرکزی نرخ سود بانکی را آزاد گذاشته و با توجه به شرایط ساختاری، نرخ سود تعیین شده و سقفی برای آن نگذاشته است.نتاج با اشاره به این ‌که بانک‌ها دیگر سود سپرده 7 درصد تا 20 درصد اجرا نمی‌کنند، افزود: بانک مرکزی این موضوع را آزاد گذاشته که با توجه به شرایط ساختاری نرخ سود تعیین شود. کل بانک‌ها 17 تا 23 درصد سود سالانه بسته به امتیازی که دارند به سپرده‌گذار پرداخت می‌کنند. همچنین 2.5 درصد حق‌الوکاله علاوه بر نرخ سود است، این نرخ سود، نرخ سود علی‌الحسابی است که به وکالت از تسهیلات گیرنده دریافت می‌شود و تقدیم سپرد‌ه‌گذار می‌شود و حق‌الوکاله بیش از 2.5 درصد نیست و بانک مرکزی این موضوع را نیز کنترل می‌کند.

در ادامه رجالی نیز گفت: بانک مرکزی بیست و یکم شهریور92 به همه بانک‌ها ابلاغ کرده است که با 30 درصد دریافت ال‌سی باز کنیم یا حواله بفرستیم، اما حتی یکی از بانک‌ها این ابلاغیه را به استان‌ها و بانک‌های عامل خود ابلاغ نکرده است.

چوب اشتباه دولت قبل را می‌خوریم

مظاهری نیز در ادامه این مناظره با بیان این ‌که ما امروز چوب ندانم ‌کاری و خطای دولت قبل را می‌خوریم که بی‌محابا نقدینگی را افزایش داد، گفت: دولت قبل قول کاهش سود بانکی را داد و به نظر من از روی بی‌اطلاعی یا ندانم کاری بود، اما پس از آن اقداماتی انجام داده‌اند که به افزایش تورم منجر شد.وی افزود: وقتی دولت خودش را مالک و صاحب منابع سپرده‌گذاری بانک‌های دولتی می‌داند و این موضوع علت‌‌العلل خیلی از مشکلات است.

یارانه‌ها فقیر را فقیرتر می‌کند

این مناظره در حالی ادامه یافت که علی‌محمد رجالی معتقد بود دولت به جای یارانه نقدی باید به تولید در قالب کاهش سود تسهیلات یارانه دهد، مظاهری عقیده داشت که دولت باید از کاهش تورم کار خود را شروع کند.

رجالی اظهار کرد: سود سپرده‌گذاری باید معادل نرخ تورم باشد که این‌طور نیست، بنابراین نباید سود سپرده‌گذاری کم شود. اگر این اتفاق بیفتد دیگر منابعی برای ارائه تسهیلات به تولیدکنندگان نمی‌ماند.این کارآفرین اظهار کرد: این‌که ماهی 40هزار تومان به مردم یارانه بدهیم، کارگر فقیر را فقیرتر می‌کند در حالی که یارانه باید به صنعت داده شود تا کفه تولید بالا بیاید.