روابط اقتصادی ایران و آمریکا

وجود مزیت‌های نسبی در هر یک از کشورهای جهان باعث می‌شود این کشورها در عرصه خاصی متخصص باشند و کالای بهتری تولید کنند و خریداران هم که دنبال بهترین کیفیت و کمترین قیمت هستند از این مزیت‌های نسبی استقبال می‌کنند. این‌گونه است که ایران و آمریکا اگرچه سال‌هاست با یکدیگر قطع رابطه سیاسی هستند، اما مبادلات بازرگانی و اقتصادی خود را قطع نکرده‌اند. حتی شرایط تحریم اقتصادی هم باعث نشده مبادله قطع شود اگرچه اقتصاد بی‌تأثیر از وضع سیاسی هم نبوده است.

رابطه‌ای که ترومن بنا نهاد

در دایره‌المعارف ویکی‌پدیا نامی از کتاب «تحفه عالم» آمده که ظاهرا در عصر صفوی نوشته شده و در آن ذکری از لباس‌های ینگه دنیا رفته است. با این حال رابطه اقتصادی ایران و آمریکا به طور جدی از سال ۱۳۲۰ آغاز ‌شد، وقتی که ایالات متحده در چارچوب برنامه اقتصادی خود بعد از جنگ جهانی دوم و با هدف مقابله با خطر کمونیسم سعی کرد به ایران کمک اقتصادی مالی و مشاوره‌ای دهد تا ایرانی قوی از نظر اقتصادی در منطقه وجود داشته باشد. آن موقع غیر از حضور دولت آمریکا در عرصه اقتصاد ایران، شرکت‌های آمریکایی هم در کشور ما جایگاه مناسبی داشتند. انقلاب اما همه چیز را تغییر داد.

فصل تحریم و محاصره

نخستین گام اقتصادی آمریکا بعد از انقلاب، مصادره اموال ایران و بعد از آن لغو قراردادهایی بود که با ایران بسته بود. با این حال آنچه بعد از تسخیر سفارت آمریکا در تهران پیش آمد به واقع یک محاصره اقتصادی بود. تحریم‌های آمریکا از سال 1979 آغاز شد، اما سنگین‌ترین آن سال ۱۹۹۵ بود که اکنون هر ساله هم تمدید می‌شود. به حکم این قانون محدودیتی برای معامله شرکت‌های آمریکایی با ایران وضع شده است. همین قانون است که مانع فروش هواپیما و قطعات آن به ایران می‌شود. برنامه هسته‌ای و حقوق بشر هم بهانه‌ای برای وضع تحریم‌های بیشتر علیه ایران بوده است. تحریم‌هایی که حتی در این اواخر یقه کالایی چون فرش را هم گرفت، هر چند با بی‌تدبیری برخی در داخل هنوز هم خودروهای لوکس آمریکایی در این شرایط سخت اقتصادی در حال گردش در خیابان‌های تهران هستند. البته نباید فراموش کرد آمریکا برای مدتی طولانی، وتوکننده درخواست عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی بود که این مساله بی‌تأثیر بر وضع تجارت خارجی ایران نبوده است.

تراز تجاری به سمت آمریکا مثبت است

آمارهای گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد در طول سال ۱۳۹۱، 132 میلیون دلار کالا از آمریکا وارد ایران شده است. این میزان در پنج ماهه نخست امسال، 43 میلیون دلار بوده است. تفاوت امسال و سال گذشته در این است که اگر سال گذشته، گندم بیشترین واردات ایران از آمریکا بود؛ امسال گندمی وارد نشده و جای آن را کره گرفته است. نکته قابل توجه، وجود یک کالای غیرمتعارف در ردیف صادرات آمریکایی‌ها به ایران است. پنجمین کالا در ردیف کالاهای وارداتی ایران از آمریکا در هر دو سال ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲، اسپرم گاو بوده است که برای اقدامات ژنتیکی و باروری دام مورد نیاز است. این موضوع برای مدتی، سوژه‌ای برخی رسانه‌ها هم شده بود. نکته جالب‌تر این است که بدانید ابتدای دهه ۱۳۷۰ که سیاست‌های ضدآمریکایی در ایران در دوران اوج خود بوده میزان واردات ایران از آمریکا 750 میلیون دلار بوده است و به این ترتیب مجموع حوادث 20 سال اخیر باعث شده میزان واردات 600 میلیون دلار کمتر شود یعنی کاهش ۸۰ درصد مبادله طی 20 سال.

در آن سو، آمارها نشانگر این است که تراز تجاری به شکل عجیبی به سمت آمریکا کج شده است. ایران در طول سال ۱۳۹۱، یک میلیون و 400 هزار دلار صادرات به آمریکا داشته است. انگور خشک در رأس صادرات ایران به این کشور بوده و پس از آن فرش قرار دارد. نکته جالب در صادرات ایران این است که کتاب و مطبوعات، جزو چهارمین کالای صادراتی از ایران بوده است. از سمت ایران هم میزان صادرات در طول 20 سال اخیر بسیار کم شده است به نوعی که از 13 میلیون دلار در سال ۱۳۷۱ به یک میلیون دلار در حال حاضر رسیده است.

حالا در این شرایط که باب گفت‌وگو میان ایران و آمریکا باز شده است برخی از آینده اقتصادی ایران و آمریکا می‌گویند. فرصت‌های مهمی در این رابطه وجود دارد. عضویت کامل در سازمان تجارت جهانی، بالا رفتن تجارت خارجی میان دو کشور و نیز استفاده از سرمایه ایرانیان مقیم آمریکا از جمله این فرصت‌هاست، اما کیست که نداند گام اول در برقراری رابطه تجاری ایران و آمریکا، لغو تحریم‌هاست.