تاثیرپذیری خاورمیانه ازیک جنبش اسلام‌خواهانه

لیبی: جنبش اسلام‌خواهانه از دهه چهل قرن گذشته فعالیت خود را در لیبی شروع کرد. این جریان همانند حرکت مشابه خود در مصر، بر کار اجتماعی و فرهنگی تاکید داشت و در این زمینه اقداماتی هم به عمل آورد. همزمان با کودتای قذافی و طرح او برای سرکوب جریان‌های اسلامگرا، اخوان المسلمین لیبی نیز بشدت سرکوب شد.

اخوان در لیبی به دلیل فشارهای بسیار حکومت، دچار انشعاب شد و برخی از جریان‌های آن به حاکمیت از جمله سیف الاسلام قذافی نزدیک شدند. رهبری این جریان در لیبی طی 4 دهه گذشته از این کشور خارج شده و ریاست آن را سلیمان عبدالقادر که مقیم سوئیس است به عهده دارد. رهبری این جریان از ابتدای انقلاب مردم لیبی علیه قذافی وارد عمل شده و بار دیگر فعالیت خود را از سر گرفته است.

تونس: جنبش اسلامی در تونس تحت لوای حزب النهضه شکل گرفت. این حزب به دلیل سیاست‌های حبیب بورقیبه و پس از وی زین‌العابدین بن علی از همان ابتدا با مشکلات عدیده‌ای مواجه بود و رهبران آن به تبعید فرستاده شدند. در پی انقلاب مردمی اخیر در تونس، حزب‌النهضه این کشور بار دیگر در تلاش است تا هویت خود را احیا کند و از این طریق در روند سیاسی کشور مشارکت داشته باشد.

الجزایر: با وجود نزدیکی مصر و الجزایر به هم، گروه‌های اسلامگرا آن‌گونه که باید در این کشور حضور فعال نداشتند. در سال 1990 پس از آن‌که جبهه نجات ملی الجزایر به رهبری عباس مدنی موفق به کسب بیشترین آرای مردمی در انتخابات شد، دولت کودتا تلاش کرد تا «جنبش مجتمع‌السلم» را که از آن به عنوان اخوان‌المسلمین الجزایر یاد می‌شود به درون قدرت وارد کرده و در مقابل جبهه نجات اسلامی این کشور قرار دهد. این جریان همچنان یکی از شرکای اصلی دولت الجزایر است و چندین نماینده در پارلمان کنونی این کشور دارد.

مراکش: جنبش اخوان‌المسلمین به دلیل سیاست‌های سخت گیرانه حکومت مراکش موفق به تشکیل رسمی شعبه اخوان‌المسلمین در این کشور نشد، اما جنبش اصلاح و توحید و شاخه پارلمانی این جنبش به نام حزب عدالت و توسعه، از تفکر اخوان‌المسلمین تبعیت می‌کنند اما در فهرست شاخه جهانی اخوان قرار نمی‌گیرند. این جریان در مراکش در تلاش است با استفاده از ظرفیت‌های موجود وارد عرصه سیاسی این کشور شود.

موریتانی: اخوان المسلمین در این کشور که دارای گرایش‌های اسلامی شدیدی است، فعال هستند. جنبش اصلاحیون الوسطیون به عنوان شاخه اخوان در موریتانی فعالیت دارد و جناح سیاسی آن نیز در این کشور فعالیت دارد. این جریان اسلامگرا تلاش دارد تا در حکومت مشارکت داشته باشد.

سودان: یکی از اولین کشورهایی که تحت تاثیر افکار اخوان قرار گرفت، سودان بود. سودان تا پیش از جدایی، با مصر کشوری مشترک را تشکیل می‌دادند و به همین واسطه رفت و آمد اعضای اخوان مصر در این کشور بشدت ادامه داشت. در سال 1949 نخستین جرقه‌های شکل‌گیری اخوان در سودان زده شد و پس از آن در قالب احزاب گوناگون در صحنه سیاسی این کشور نقش‌آفرینی کرد. اخوان سودان یکی از قوی‌ترین جریان‌های سیاسی در جهان عرب را تشکیل می‌دهد و از همان ابتدا موفق به حضور در عرصه سیاسی شد. حسن عمرالبشیر رئیس جمهور فعلی و حسن ترابی متحد وی در حزب کنفرانس ملی، از دست‌پروردگان مکتب اخوان‌المسلمین بودند که همچنان در قدرت حضور دارند. سودان را باید نخستین کشوری دانست که اخوان موفق شد در آن وارد مشارکت سیاسی قدرتمند و گسترده شود.

اردن: اخوان‌المسلمین در اردن یکی از قدیمی‌ترین و قدرتمندترین جریانات سیاسی و مذهبی را تشکیل می‌دهند. این جنبش به دلیل فعالیت‌هایش در موضوع فلسطین و شرکت در جنگ‌های متعدد با رژیم اسرائیل جایگاه و پایگاه مهمی به دست آورد.

اخوان‌المسلمین در اردن همواره مشارکت سیاسی گسترده‌ای در امور سیاسی داشته، هر چند خاندان حاکم تلاش داشته و دارند تا اعضای اخوان را از دولت دور نگه دارند، اما در مجلس اردن همواره یکی از مهم‌ترین فراکسیون‌ها را تشکیل داده‌اند. اخوان‌المسلمین اردن در انتخابات سال 2003 توانست 17 نماینده به پارلمان این کشور بفرستد ولی در انتخابات سال 2007 که سختگیری بسیار نسبت به اعضای این جنبش همراه بود، تنها 6نماینده در پارلمان دارد. این جنبش پس از شروع اعتراضات مردمی در کشورهای عربی خواستار اصلاح نظام پادشاهی در این کشور و تبدیل‌شدن آن به نظام مشروطه سلطنتی شده است.

فلسطین: جنبش‌های اسلامی فلسطین بیش از همه از اخوان‌المسلمین الگو گرفته‌اند. در فلسطین اخوان مرکز ثقل فعالیت سیاسی است. یک جریان آن که موفق شد وارد قدرت شده و دولت فلسطین را تشکیل دهد و جریان دیگر که در سرزمین‌های اشغالی 1948 حضور دارد و به فعالیت دینی و سیاسی علیه رژیم اسرائیل مشغول است. جنبش مقاومت اسلامی فلسطین(حماس )شاخه فلسطینی اخوان المسلمین است که در حال حاضر کنترل باریکه غزه را در دست دارد. این جنبش در انتخابات سال 2006 موفق شد از سوی مردم فلسطین به عنوان پیروز انتخابات دولت را تشکیل دهد. حماس شاخه نظامی قدرتمندی است و در حال حاضر تنها شعبه‌ای از اخوان است که دارای توان نظامی رسمی می‌باشد.

سوریه: اخوان المسلمین در سوریه نیز سابقه‌ای به اندازه اردن دارند، اما روی آوردن آنها به فعالیت سیاسی در دوران حکومت حافظ اسد، باعث شد تا روابط میان دولت و جماعت اخوان‌المسلمین بشدت تیره شود. شاخه نظامی این جنبش در سوریه توانسته بود در ارتش این کشور رخنه کرده و عضوگیری کند. این عضوگیری مقدمات درگیری‌های گسترده شاخه نظامی اخوان با دولت سوریه بود که باعث دردسرهای بسیاری برای حکومت شد. نتیجه این درگیری‌ها سرکوب خونین دوم فوریه سال 1982 را به وجود آورد که در آن نیروهای ارتش سوریه شهر حماه را محاصره کرده و بشدت گلوله‌باران کردند که در پی آن هزاران نفر بی‌گناه نیز قتل عام شدند. پس از این سرکوب خونین و شدید، اخوان رهبری خود را از سوریه به خارج منتقل کرد و در حال حاضر عمده‌ترین جریان معارض دولت سوریه به شمار می‌رود. عضویت و فعالیت در این تشکیلات جرم بوده و زندان‌های طولانی مدت را به همراه دارد.

لبنان: «الجماعه الإسلامیة فی لبنان» عنوان رسمی اخوان‌المسلمین در لبنان است. در کشور موزائیکی لبنان، این جماعت یکی از قوی‌ترین جریان‌های مذهبی به شمار می‌رود که اهل سنت از آن پیروی می‌کند.

در لبنان جریان‌های اسلامی دیگری نیز وجود دارند که الگوی رفتاری آنها اخوان‌المسلمین مصر است، اما هیچ کدام از آنها به اندازه جماعت اسلامی موفق به این کار نشده است. این جریان اسلامگرا در لبنان به اقتضای فضای فرهنگی و سیاسی لبنان با دیگر شاخه‌های اخوان متفاوت است. اندیشه‌های لیبرالی را بخوبی می‌توان در نوشته‌ها و سخنان رهبران آن مشاهده کرد، کما این‌که در مورد مقاومت نیز نظر مساعدی دارند و همواره از مقاومت اسلامی لبنان در برابر تجاوزات اسرائیل و حملات سیاسی داخلی حمایت کرده و می‌کند. مرحوم فتحی یکی از موسسان این جریان اسلامی در لبنان بود و پس از وی شیخ فیصل مولوی هدایت این جریان را به عهده دارد.

کویت: جمعیت اصلاح اجتماعی کویت و شاخه سیاسی آن، جنبش قانونی اسلامی نمایندگی اخوان‌المسلمین در کویت را به عهده دارند. این جریان پس از حمله عراق به کویت در سال 1990 رشد چشمگیری داشته است اما نتوانسته در برابر برخی جریان‌های سنی سلفی مورد حمایت دولت کویت خود را نشان دهد.

بحرین: جمعیت اصلاح بحرین و شاخه سیاسی آن با عنوان جمعیت منبر اسلامی، اخوان را در بحرین تشکیل می‌دهند. به دلیل در اقلیت بودن اهل سنت در بحرین، این جریان بشدت مورد حمایت دولت است و توانسته نمایندگانی را به پارلمان 40نفره بحرین بفرستد.

یمن: حزب التجمع الیمنی للإصلاح، عنوان شاخه یمنی جریان اخوان‌المسلمین است. این جریان به رهبری شیخ عبدالمجید الزندانی از مخالفان سرسخت دولت علی عبدالله صالح به شمار می‌روند. حزب اصلاح یکی از مهم‌ترین و قدرتمندترین احزاب یمنی به شمار می‌رود که در اعتراضات اخیر در این کشور، به سمت مردم گرایش پیدا کرده است.

مالزی: جریان اخوان‌المسلمین در مالزی قدرتمند است. علاوه بر حزب اسلامی مالزی که نمایندگی این جریان را به عهده دارد، دیگر احزاب اسلامگرا در این کشور نیز تحت تاثیر اخوان‌المسلمین هستند. احزاب اسلامگرا موفق شده‌اند در دوره‌های متمادی کنترل دولت را در مالزی به عهده داشته باشند که معروف‌ترین آن می‌توان به ماهاتیر محمد اشاره کرد.

اندونزی: حزب عدالت و رفاه در اندونزی شاخه اخوان‌المسلمین این کشور به شمار می‌رود. پس از سرنگونی رژیم سوهارتو، احزاب اسلامگرا بار دیگر در عرصه سیاسی این کشور حاضر شدند. حزب عدالت و رفاه در یک دهه گذشته روند رو به رشدی را طی کرده است به گونه‌ای که در انتخابات سال 2009 موفق شد 57 کرسی از پارلمان 560 نفری اندونزی را از آن خود کند. این حزب در انتخابات سال 1999 تنها 7 کرسی را به دست آورده بود.

ترکیه: ترکیه به عنوان میراث‌دار خلافت عثمانی پس از جنگ جهانی اول با برگزیدن نظام لائیک، به جدایی دین از دولت اقدام کرد. اما به دلیل پیوندهای دیرینه میان قاهره و استانبول، افکار و آرای اخوان‌المسلمین به سرعت به این کشور نیز رسید.

با ظهور نجم‌الدین اربکان در عرصه سیاسی ترکیه، حرکت‌های اسلامگرا تقویت شدند. اربکان توانست در سال 1972 نخستین دولت اسلامگرا را در تاریخ این کشور پس از برآمدن نظام لائیک تاسیس کند. اما این دولت تنها 9 ماه در قدرت بود و با تهدید ارتش و رای دادگاه عالی قانون اساسی ترکیه منحل شد. احزابی که اربکان در عرصه سیاسی ترکیه یکی پس از دیگر تاسیس کرد، عملاً برگرفته از اندیشه‌های اخوان‌المسلمین بود. اما هروقت این جریان در دولت حاضر می‌شد با تهدید ارتش ناچار به عوض‌کردن نام و تریبون خود می‌شد. در دل جریانی که اربکان تاسیس کرد در آخرین حزب وی که عنوان رفاه ملی را داشت، نسل جدیدی از دولتمردان تربیت شدند که پس از انحلال این حزب با عنوان حزب عدالت و توسعه وارد عرصه سیاسی شدند و در انتخابات سال 2003 موفق به در دست گرفتن زمام امور شدند. در حال حاضر ترکیه بزرگ‌ترین کشور اسلامی است که اخوان‌المسلمین در آن قدرت را به صورت رسمی در دست دارند.

کریم جعفری