سواحل شنی، اثر انگشت طبیعت

سواحل شنی و ماسه‌ای حاصل فرسایش، ساییدگی و هوازدگی سنگ‌ها و گرد هم آمدن بقایای صدف‌ها و پوسته‌های سایر موجودات آبزی است که با نیروی مهار نشدنی امواج یا از طریق رسوبات آب‌های داخلی به سمت سواحل رانده شده است.

کد خبر: ۶۰۱۵۲۲

جف ویلیامز دانشمند ارشد و بازنشسته مرکز علوم جغرافیایی آمریکا می‌گوید وقتی سنگ‌ها ظرف میلیون‌ها سال دستخوش هوازدگی، سایش و در نهایت شکست می‌شوند؛ ماسه نخستین ماده‌ای است که از آنها پدید می‌آید.

سازه‌های بادوام و بی‌دوام

مواد معدنی موجود در سنگ‌ها لزوما دوام و بقای یکسانی ندارند. به مرور زمان، هوازدگی برخی از ترکیبات معمول در سنگ‌ها را به شن و ماسه تبدیل می‌کند و این در حالی است که مواد با دوام‌تر کماکان بدون تغییر باقی می‌ماند. برخی از مواد معدنی بسیار بی‌ثبات هستند و به سرعت هم تجزیه می‌شوند، اما در مقابل برخی دیگر نظیر فلدسپار، کوارتز و هورنبلنده (یک نوع آمفیبول) بسیار بادوام هستند. از آنجا که این نوع مواد معدنی سخت‌ترند لذا در فرآیند هوازدگی هم همیشه یک گام از بقیه عقب‌تر هستند. پوسته زمین از 32 درصد آهن، 30 درصد اکسیژن، 15 درصد سیلیکون، 14 درصد منیزیم، 3 درصد سولفور، 2 درصد نیکل و مقادیر جزئی کلسیم، آلومینیوم و سایر عناصر تشکیل شده است. این مواد معدنی بادوام به نوعی اجزای تشکیل‌دهنده سواحل شنی هم هستند. کوارتز شنی به همراه مقداری فلدسپار، رایج‌ترین ترکیبی است که در سواحل شنی به چشم می‌خورد. این فرمول مشخص باعث شکل‌گیری سواحلی به رنگ قهوه‌ای روشن خواهد شد که در هر نقطه از جهان آن را به نام سواحل شنی می‌شناسند. زنگ آهنی که روی کوارتز تشکیل می‌شود و اکسید آهن که در فلدسپارها به وجود می‌آید، مسبب رنگ قهوه‌ای روشن مایل به زرد و البته متفاوت سواحل شنی است.

اثر انگشت طبیعت

هر ساحل اساساً محصول طبیعت و محیط اطراف خود است. در واقع ماسه‌ای که شما در سواحل می‌بینید، به نوعی شبیه یک اثر انگشت بسیار بزرگ و منحصربه‌فرد از محیط آن منطقه است. ویلیامز می‌گوید ترکیب منحصربه‌فرد، رنگ و اندازه ذرات ماسه می‌تواند بخوبی گواه منبع اولیه باشد، اما فرآیندهای طبیعی که در طول میلیون‌ها سال روی می‌دهند نیز در تعیین وضع فعلی بی‌تاثیر نیست. انواع موج‌ها، جزر و مدها، جریان‌های گوناگون و تغییرات سطح آب در طول تاریخ می‌توانند در نحوه شکل‌گیری سواحل شنی نقش به سزایی ایفاء کنند.

رنگین کمان ماسه‌ها

مجموعه متغیرهای یادشده دست به دست یکدیگر می‌دهند و بسته به موقعیت، تصویری کاملا متفاوت را خلق می‌کنند. به عنوان مثال در بخشی از سواحل فلوریدا به دلیل افزایش قابل توجه میزان کوارتز، گاهی ماسه به رنگ کاملا سفید و گچی دیده می‌شود در حالی که در بخش‌های جنوبی‌تر و در سواحل میامی دلیل کاملا متفاوتی پشت ماسه سفیدرنگ آنجا وجود دارد.

در این سواحل میزان قابل توجهی از ذرات ماسه را کربنات کلسیم تشکیل داده و البته مقادیر ناچیزی از بقایای پوسته جانوران دریایی هم به چشم می‌خورد. در مقابل در مناطق حاره‌ای و گرم‌تر ماسه‌ها اغلب حاوی صدف و پوسته سخت جانوران دریایی هستند. در این مناطق یک جزء اصلی ماسه را سیلیکای به شکل کوارتز تشکیل می‌دهد. در برخی از جزایر برمودا نه تنها ماسه‌ها سفیدند بلکه حتی ته زمینه‌ای از رنگ صورتی متمایل به قرمز هم دارند.

منشا این رنگ را باید در موجودات تک‌سلولی به نام روزن‌داران که پوسته سخت آهکی آنها صورتی مایل به قرمز است، جستجو کرد. جنس پوسته این آغازیان دگرخوار اغلب از جنس کربنات کلسیم است. سواحل هاوایی هم که به دلیل رنگ سیاه خود معروف هستند، حاصل هوازدگی و فرسایش سنگ‌های آتشفشانی تیره است. برخی از این سواحل سایه‌ای زیبا از رنگ سبز را منعکس می‌کنند که صرفا مرهون حضور اولیوین یک نوع سنگ سبز براق است که در جواهرسازی کاربرد گسترده‌ای دارد.

طبیعتی که روز به روز دگرگون‌تر می‌شود

جف ویلیام می‌گوید برخی از سواحل شرق آمریکا و خصوصا سواحل نزدیک خلیج حدود 5000 سال و حتی بیشتر عمر دارند، اما مساله اینجاست که روند طبیعی شکل‌گیری سواحل هم اکنون از حالت عادی خارج شده است. ساخت جاده‌ها، سدها و... عملا امکان جابه‌جایی ماسه از بخش‌های داخل سرزمین به سواحل را مختل کرده است. افزایش غیرعادی سطح آب دریاها ظرف بیش از 12 هزار سال اخیر یکی دیگر از فاجعه‌بارترین اتفاقاتی است که رخ داده است. بسیاری از دره‌ها که زمانی محل عبور رودخانه‌ها بوده‌اند، اکنون به مصب‌های بزرگ تبدیل شده‌اند. مصب‌های بزرگ شن و ماسه را در خود به دام می‌اندازند و از رسیدن آن به سواحل جلوگیری می‌کنند. از طرف دیگر توفان‌های شدید چنان فرسایشی را بر سواحل تحمیل کرده‌اند که بی‌شک طرح‌های بازسازی سواحل باید تا چند سال دیگر کماکان ادامه پیدا کند.

جف خاطرنشان می‌سازد که پروژه‌های بازسازی سواحل با وجود آن که اغلب موفق عمل کرده‌اند، اما در اصل مولد اختلالاتی در ویژگی‌های شاخص عرصه‌های طبیعی هم بوده‌اند. از دید وی در همه این پروژه‌ها باید توجه ویژه‌ای به زیستگاه بومی شود تا نسل‌های آینده هم شاهد همان جلوه‌های منحصربه‌فردی باشند که ما امروز از آنها لذت می‌بریم.