اندازه نگه‌دار ...

این دین آسمانی گرچه بهره‌مندی از نعمات زندگی را جایز دانسته، اما روی خوشی نسبت به زیاده‌روی در این زمینه ندارد. اسراف در فرهنگ اسلامی حد افراط رفتار اقتصادی است. علاوه بر این نکته برجسته درخصوص تعریف و مفهوم اسراف این صفت رذیله اخلاقی در مورد رفتارها نیز دیده می‌شود و قرآن قوم لوط و فرعون را از اسراف کنندگان معرفی کرده است که از حدود الهی تجاوز کرده‌اند.

قرآن اسرافکاران را در حال فساد جامعه می‌داند(طه 127)؛ این عمل از گناهان کبیره معرفی شده است(اعراف 129) و اسرافکاران برادران شیطان خوانده شده‌اند (اعراف 31). همچنین خداوند بندگان خود را کسانی می‌داند که هر گاه مال خود را خرج می‌کنند اسراف نمی‌کنند و تنگ نمی‌گیرند و انفاقشان همیشه بین اسراف و بخل است. قرآن حتی در مورد نیکوکاری نیز به میانه‌روی توصیه می‌کند: «بندگان خدا کسانی هستند که هر گاه انفاق می‌کنند زیاده‌روی نمی‌کنند و امساک و بخل هم نمی‌ورزند بلکه به میانه‌روی انفاق می‌کنند.»

حضرت علی(ع) در تفسیر آیات مربوط به اسراف در قرآن را هر چه از حد میانه‌روی و صرفه‌جویی بگذرد عنوان کرده است. ایشان بخشش اسرافکار را مورد ستایش و تنگدستی وی را موجب ترحم نمی‌داند. حضرت علی(ع) فرموده‌اند: حقیقت ایمان را کسی نمی‌چشد مگر در او سه خصلت باشد؛ دانستن احکام و مسائل دینی، شکیبایی در گرفتاری‌ها و اندازه‌گیری نیکو در مخارج زندگی.

امام صادق(ع) مومنان را به تقوای الهی و پرهیز از اسراف دعوت کرده و ایشان را به میانه‌روی خوانده و آن را مایه استواری دانسته است. همچنین از ایشان نقل شده است که آیا گمان می‌کنی خدا به کسی که مال داده به سبب احترام اوست یا به کسی که نداده به واسطه پستی اوست؟ چنین نیست بلکه مال، مال خداست، آن را به عنوان امانت نزد شخصی قرار می‌دهد و اذن داده که به طور میانه‌روی از آن بخورد و بیاشامد و لباس بپوشد و ازدواج کند و بر مرکب سوار شود و زیادتی از آن مال را به فقرا برساند. پس آن‌کس که به این دستور رفتار کند، آنچه را خورده، آشامیده، پوشیده و... تمام بر او حلال است و اگر چنین نکرده تمام بر او حرام می‌شود. موسس فقه جعفری اسراف را عامل تنگدستی و میانه‌روی را موجب ثروت و بی‌نیازی عنوان کرده‌اند. اسراف همچنین به از بین بردن مال و صدمه به خویش نیز تعریف شده است.

اسراف از آنجا که مربوط به رفتار اقتصادی است به شرایط اقتصادی مربوط است، رفتار امامان تنگدستانه نبوده و براساس وضع اقتصادی عموم مردم شکل می‌گرفته است، اما سه قسم اسراف همواره حرام عنوان شده است؛ اول ضایع کردن مال و بی‌فایده کردن آن است، هر چند آن مال کم باشد. امام صادق(ع) دور انداختن هسته خرما را منع کرد زیرا می‌توانست مورد تغذیه شتران واقع شود. صرف کردن مال به نحوی که به بدن ضرر برساند نیز از مصادیق اسراف‌های همواره حرام است، پیامبر اسلام(ص) خوردن چیزی پس از سیری را نهی کرده‌اند. مصرف باید دارای سود باشد و رفتار صحیح اقتصادی نمی‌تواند فعالیتی مضر باشد. اسراف حرام دیگر صرف مال در راهی است که شرعا حرام است، عمل حرام عموما عملی است که به روح یا جسم انسان ضرر می‌رساند. در اهمیت نهی از اسراف، تاکید قرآن و روایات بر ترجیح آن بر بخشش است. هر چند انفاق و صدقات یکی از تاکیدات اسلامی است اما علاوه بر قرآن چنانچه ذکر شد، احادیث نیز بر همین مساله تاکید می‌کنند. امام حسن عسکری(ع)‌ فرموده است: سخاوت اندازه‌گیری دارد و چنانچه از حد بگذرد، اسراف محسوب می‌شود.

تاکید بر نکوهیده بودن اسراف توسط اسلام نشان از اهمیتی است که این دین بر رفتار اقتصادی افراد دارد. ایمان با اعتدال در رفتار اقتصادی پیوند داده شده است، اسلام با اسراف باعث می‌شود انسان از راه اعتدال خارج شده و به راه زوال و نیستی کشانده شود و درست نقطه مقابل هدف عالی است که انبیای الهی بر آن مبعوث شده‌اند. نگاهی به احادیث یادشده از امامان شیعه در مورد اسراف نشان از آن است که دلیل نفی اسراف مربوط به عواقب عمل انسان برای خویش و جامعه است. حضرت علی(ع) زیانبارترین اسراف را اسراف در بیت‌المال دانسته و آن را بالاترین حد خیانت می‌داند. از مجموع احادیث به نظر می‌رسد خشم الهی، محرومیت از هدایت، فقر، هلاکت و کیفر اخروی از جمله عواقب اسراف معرفی شده است. زندگی مسلمانان که در جهان امروز به آفت اسراف مسموم شده است، می‌تواند با نگاهی به این تاکیدات اسلامی درمان یابد. درمان اسراف جلوگیری از انواع زیان‌های اقتصادی است؛ زیان‌هایی که با بی‌دقتی در مصرف پدید آمده است.

میثم قهوه‌چیان / جام‌جم