دیار نور و عاشقان، قبله ایرانیان
وقتی به این دیار میآیی، شور و شعف است که جانت را فرا میگیرد. سماوات سبع خدایی در اینجا به آسمانی دیگر میگراید و تعالی مییابد. ستارهها نیز و همه کائنات. اینجا همهچیز شوری عجیب مییابد و شعفی دلنشین قلمت را تسخیر خود میکند. زیبا نگاشته میشود عددش وقتی قلم را روی کاغذ میچرخانی؛ هشت.
وقتی به این سرزمین قدم گذاشت، تنها کمتر از دو قرن بود که از گسترش اسلام میگذشت. آمد و ایران شد قلمرو دلهای عاشق. دلهایی که اسمشان شد زائر و مشهد قبلهشان...
اسمش رضاست و شمسالشموس شد. خورشیدی که از پرتوهایش برای هیچ غریبی دریغ نمیکند. غریبها را قریب میکند و به سوی خود میآورد. گفتم غریب، به یاد نامش افتادم. وقتی از مرو به طوس آمد و در دل خاک جا گرفت، وقتی خواهرش به عشق دیدار برادر سختی راه را برخود هموار کرد و دشواریها را درنوردید و به دیار غربت شتافت و برادرندیده چشم از جهان فروبست، غریبالغربا لقبش دادند، اما وقتی به زیارتش میآیی ذرهای احساس غربت نمیکنی که هیچ، میبینیحضور انبوه و عاشقانه ارادتمندان بزرگیاش را به رخ عالمیان میکشد.
این دیار نور و عاشقان و ارادتمندانش بیش از هزار سال پیش مرقدش را کردهاند ملجأ و پناهگاه بیکسیهایشان. تصمیم میگیرند به زیارت بیایند. نذر میکنند و تحفهای به دست میگیرند و میآیند. یکی نذر میکند تا مشتی گندم برای کبوترهای حرم بیاورد و تا عمر دارد با بالهای آنها دلش پر بکشد به عرش. دیگری وقف میکند تا عواید کارخانهاش به وسعت ۱7 هکتار به مصرف مواردی چون ساخت مدرسه، دارالایتام، بیمارستان و امور خیریه برسد و آن را در اختیار این آستان مقدس قرار میدهد و با خیالی آسوده به دیار باقی میرود. آن یکی، حاج حسین آقای ملک نام دارد که اسمش را خیلیها شنیدهاند. موقوفاتش برای آستان حضرت رضا(ع)، بالغ بر 63 هزار هکتار املاک و اراضی کشاورزی و نیز مستغلات و نفایس کتابخانهای و موزهای را دربردارد که در بخشهای فرهنگی، آموزشی، بهداشتی، درمانی، کشاورزی، دامپروری و خدماتی، عمرانی در پهنه وسیعی در شهر طوس تا چناران و از سنگبست، فریمان، نصرآباد تا تربتجام و همچنین تهران گسترده شده و به برکت عنایت حضرتش فعال است.
تا به امروز که غنیترین مجموعه کتب خطی و چاپ سنگی در کتابخانه حضرت رضا(ع) موجود است و بهترین محصولات کشاورزی و دامپروری و داروسازی در کنار مجهزترین بیمارستان خاورمیانه و بزرگترین محافل قرآنی در کنار مضجعش برپا شده و انوار برکتش سرتاسر ایران را فراگرفته است. آری، هزاران نفر اینگونه به سنت حسنه وقف دست یازیده و نام خود را جاویدان کردهاند.
اینکه چنین نهاد بزرگی از کی و کجا بهوجود آمد، امری است که سالها تحقیق و بررسیهای فراوانی صورت گرفته است. در پژوهشها آمده است، برکت و نعمت ایران، حضرترضا(ع) هنگامیکه از مرو به سمت طوس حرکت میکنند، در خراسان رضوی کنونی 52 مکان را با اقامت خود متبرک میکنند و در مدت حضور خود بهحدی با مردم ایران و بویژه طوسیها میآمیزد و با رفتاری خوش برخورد میکند که او را امامالرئوف مینامند و سرود امام مهربانیها را برایش سرمیدهند. در اوایل قرن چهارم هجری که هنوز اندکی بیش از یک قرن از رحلت امام(ع) نمیگذشت، به قدری حرم مطهر رضوی مورد توجه و علاقه مردم واقع شده بود که عدهای برای عبادت در آنجا بیتوته میکردند.
در گنجینه قرآن آستان قدس رضوی، قرآنی وجود دارد که ابوالقاسم کثیر در سال 393 هجری قمری آن را وقف آستان مقدس کرده است. ابوالقاسم منصوربنمحمدبنکثیر از مردان معتبر دربار غزنوی بود که هنگام وقف این قرآن، فرصتی برای زیارت مشهد پیدا کرده است. از این شاهد معلوم میشود در سالِ وقف قرآن، روضه رضوی آباد بوده است. حرم مطهر آنگونه که از کاشیکاریهای موجود در روضه منوره و محرابهای قدیمی و 800 ساله آستان قدس رضوی پیداست، فراز و فرودهای فراوانی داشته است. پس از دوره خوارزمشاهیان، آستان قدس رضوی با هجوم مغولان و تاتارها، دوره فترتی را گذرانده و با دستبردهای عظیمی از سوی مهاجمان مغول مواجه بوده است. این دوره فترت تا زمان ایلخانان ادامه پیدا کرد و در این مسیر، سلطان محمد خدابنده که به تبلیغ و همت علامه حلی شیعه شده بود، به فکر ترمیم خرابیهای گذشته افتاد تا آنجا که ابنبطوطه، سیاح مسلمان در سال 734 هجری قمری در سفرنامه خود شرح مفصلی را درباره عظمت و شکوه آستان قدس رضوی نوشته و در آن به در نقره، صندوق نقرهکوب مرقد مطهر، قندیلهای نقره، شمعدانهای روی مرقد مطهر، انواع فرشهای گسترده، پرده حریر زربفت و کاشیکاریهای منحصربهفرد و... سخن به میان آورده است.
در دوران تیموریان نیز فعالیتهای عمرانی ادامه مییابد. صحن گوهرشاد حاصل دلسوزی و هنرهای در دلمانده بانویی هنرمند و متعلق به دربار تیموریان است. بانوگوهرشاد، همسرش شاهرخشاه تیموری را به وسعت دادن بارگاه منور امام هشتم(ع) ترغیب میکند. رواقهای دارالحفاظ و دارالسیاده در این دوره احداث شد؛ مسجد گوهرشاد نیز. این شاهکار معماری ایرانی و اسلامی در سال 82۱ هجری قمری و به معماری قوامالدین شیرازی ساخته شد. کتیبه زیبای سردر این شاهکار هنری که قسمتی از آن بهجا مانده، به خط بایسنقر پسر شاهرخشاه است. از این شاه پرذوق تیموری چند ورق از قرآن خطی به قطع بسیار بزرگ در کتابخانه آستان قدس رضوی محفوظ است که به گفته یکی از مسئولان تمام شرکتهای بیمه از بیمهکردن آن عاجزند و نگهداری از آن در بهترین شرایط حفاظت از آثار خطی، از افتخارات آستان قدس رضوی است.
و اما دوران حکومت صفویان؛ شاهان این سلسله به نوبه خود در توسعه و تکمیل بناهای وابسته به آستان قدس رضوی همت فراوانی گماشتند. طلاکاری گنبد با تُنُکههای طلا (قسمت پایین در و پنجره که از تخته ساخته میشود) زمان شاهطهماسب اول صورت گرفت و شاهعباس نیز علاوه بر توسعه صحن عتیق، کتیبه دور گنبد را که به خط علیرضا عباسی بود، دوباره طلاکاری کرد و با استرداد و فروش الماس درشتی که ازبکها از آستان مقدس حضرت به غارت برده بودند، املاک فراوانی را خریداری و وقف بارگاه منورش کرد. شاهسلیمان نیز خود را از این برکت دور نگاه نداشت. آنطور که کتیبه گنبد مطهر با خط امامی حکایت دارد، گنبد مطهر را که بر اثر زلزله سال ۱084 هجری قمری شکست برداشته بود، دو سال بعد تعمیر کرد و علاوه بر این، چند مدرسه دینی راهاندازی کرد.
افشاریان نیز با فعالیتهای نادر و برادرزادهاش، علیقلیخان، نام خود را در تاریخ این فضای مقدس ثبت کردند. نادرشاه افشار موفق به تجدید بنای مناره یا گلدسته طلا و همچنین احداث مناره دوم صحن عتیق شد. پس از او علیقلیخان معروف به علیشاه یا عادلشاه ضمن برگرداندن موقوفههای غصب شده، رقبات جدیدی را وقف این آستان کرد و نخستین آییننامه خدمت در حرم مطهر را ترتیب داد. این آییننامه به طومار علیشاهی معروف است و اصلش در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
در دوره قاجار، غیر از تعمیر و توسعه رواقها، فعالیت مهم دیگری صورت نگرفته است. در مسیر توسعهبخشی حرم مطهر، آغاز احداث صحن جدید در زمان فتحعلیشاه قاجار را میتوان نام برد که در زمان ناصرالدینشاه به پایان رسید و ایوانش طلا شد و هماکنون به صحن آزادی شهره است.
در این دوران اوضاع نابسامان و نامنظمی به وجود میآید، متولیباشیها (نایبالتولیهها) به وسیله شاه انتخاب میشدند و با مرگ هرکدام، لقب و منصبشان در آستان قدس رضوی بین ورثهاش تقسیم میشد. اجارهنامهها در منزل ضابط اسناد جمع میشد و وقفنامهها را که بر حسب منطقه یا بلوک تقسیم شده بود، در کیسههایی لاک و مهر شده در کتابخانه نگهداری میکردند. کتابهای خطی و نفایس آستان قدس رضوی در محلی بالای کشیکخانه فعلی به شکل نامطلوبی جمعآوری شده بود. دفن اموات علاوه بر آن در صحنها و بیشتر اماکن حرم آزاد بود، به هریک از کارکنان آستان قدس رضوی پنج جای قبر به صورت رایگان داده میشد. این وضع ناگوار ادامه داشت تا در زمان پهلوی اول، رضاشاه به خراسان سفر کرد. در آن سفر اصلاحات خاصی برای آستان قدس رضوی و بویژه دارالشفاء در نظر گرفته شد. طرح ایجاد بیمارستان شاهرضا همانزمان ریخته شد.
از اقدامات دوره پهلوی تعویض صندوق چوبی روی مرقد منور و تعمیر ضریح مطهر حضرت رضا(ع) بود. در آن ایام، مرقد مطهر غیر از صندوق چوبی، سه ضریح داشت که روی صندوق چوبی معروف به صندوق شاهعباسی، ورقههای طلایی بود منقش به آیات قرآن به خط علیرضا عباسی، خوشنویس مشهور صفویان. کتیبههایی که گفته شد گرانبها بودند و به دستور محمدرضا پهلوی به موزه آستان قدس رضوی منتقل شد. با بررسیهایی که انجام شد، متوجه شدند ارکان سه ضریح پوسیده و داخل ضریح مطهر و اطرافش خاکریز بوده و فرورفتگیهایی پیدا کرده است. برای همین اطراف ضریح مطهر را زیرسازی کردند و زیر آن را با سنگ مرمر تراشیده کوه خلج پر کرده و ضریحهار ا پس از تعمیر روی پایههای سنگی نصب کردند.
فلکه حضرت
اطراف حرم مطهر رضوی را خانهها و دکانهای کهنه و معابر تنگ و پرپیچ و خم قدیمی بسیاری فراگرفته بود که منظره نامطلوبی داشت. این بود که رضاشاه در همان سفر خود به خراسان، دستور احداث فلکه وسیعی را دورتادور حرم صادر کرد.
این فلکه تا سال 5۱ پابرجا بود و پایگاهی شده بود برای کسانی که میخواستند عکاسی حرم و بارگاهی راه بیندازند و پردهای علم کنند و کاسبی کنند.
آستان قدس رضوی و 25 میلیون زائر
تمام این سلسلهها آمدند و رفتند و تنها حاکمیت یک حکومت بر دلها پایدار ماند. حاکمیتی که یاریرسان ضعفاست و خورشید قرنها. تشکیلات این خورشید، نهاد بزرگ و موقوفاتی آستان قدس رضوی، در سالهای پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی اصل مهم احیا و صیانت از نیات واقفین را در دستور کار خود قرار داد تا جاییکه امروزه اجرای وقفنامهها به طور عینی با مفاد وقفنامه مطابقت میکند. از دائمالنصب بودن ضریحی که در تعویض ضریح شیر و شکر در سال 8۱ به آن عمل شد تا وقفنامههای مربوط به میهمانسرای حضرت و روشنایی و اکرام زائران سالمند و...
این مجموعه با برخورداری از مدیری عالم و اسلامشناس، گامهای مهم و اساسی را در عرصههای گوناگون فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و اقتصادی برداشته و به توفیقهای بیشماری دست یافته است تا آنجا که امروزه با به کارگیری اصول ظرفیتهای مادی و معنوی ساحت قدسی حضرت ثامنالحجج(ع)، نیروی انسانی کارآمد و فناوری روز بهعنوان پیشتاز امور مختلف فرهنگی، مذهبی، اجتماعی، اقتصادی و... درشرق کشور شناخته شده است. تمام این امکانات و توانمندیها در راستای تحقق اهداف بلند چشمانداز 20 ساله این نهاد مقدس و غنیسازی هرچه بیشتر معنویت پایتخت معنوی کشور به کار گرفته میشود. این ادعای بزرگ، شاهدی دارد به نام مشهدالرضا(ع)؛ دومین شهر مذهبی جهان اسلام به لحاظ ظرفیتهای پذیرش زائر، خدمات، توسعه اماکن متبرکه و.... ثبت رقم 25 میلیون زائر در سال که در پی توجه به زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری حرم مطهر و اطراف آن و توسعه اماکن متبرکه حرم مطهر رقم خورده است، نمودی از توفیقات حاصل شده آستان قدس رضوی در 33 سال گذشته و تحت مدیریت موفق اسلامی است.
فائزه موسوی / جامجم
گفت و گو
