ترور؛ کنشی خونین در عرصه سیاست

معمولا میدان سیاست، حوزه‌ای برای تعیین سرنوشت ملت‌ها تعریف می‌شود، شکل حکومت‌ها در این حوزه تعیین می‌گردد، احزاب شکل می‌گیرند، اعتراض‌های مدنی رخ‌ می‌دهد و در یک کلام سیاستمداران به دنبال کسب قدرت می‌روند و سرنوشت ملل را رقم می‌زنند. اما ترور یکی از رویداد‌های خونین عرصه سیاسی است. بسیاری از سیاستمداران آن را تقبیح می‌کنند، اما آنچه در عمل می‌توان ملاحظه کرد، ردپای حمایت همان‌ها در این سو و آن سوی جهان و در ترورهای فرجام و نافرجام است. شیوه‌ای که از قرن‌های گذشته به وجود آمده و همچنان بشریت از آن رنج می‌برد.

ترور چیست و تروریست کیست؟

ترور در لغت به معنای ترساندن و دهشت‌افکنی است، تروریسم به معنای ارعاب و تهدید، ایجاد ترس و وحشت در مردم و تروریست به طرفدار ارعاب و تهدید گفته می‌شود. در قطعنامه‌ای که در مجمع عمومی سازمان ملل و در سال 1972 میلادی صادر شد، تعریف تروریسم چنین آمده است:‌ «تلاش‌ با هدف ایجاد تحولات در حکومت، اخلال در ارائه خدمات عمومی، مسموم کردن روابط بین‌الملل، قتل روسای دولت‌ها یا نمایندگان حکومت‌ها، تخریب ابنیه، تسهیلات و ارتباطات عمومی، ایجاد آلودگی در غذا یا آب و تحریک بیماری‌های واگیردار». از سوی دیگر، کمیسیون حقوق بین‌الملل در ماده 24مقررات مربوط به جرایم بین‌المللی، این تعریف را ارائه کرد که: تروریسم عبارت است از روادانستن اقداماتی که دارای یک ماهیت برای ایجاد وحشت در اذهان عامه و گروه‌های انسانی است.

یک ولف، فیلسوف آمریکایی این رویداد خونین سیاسی را استفاده غیرمشروع از زور و خشونت برای رسیدن به اهدافی خاص دانسته و استفاده مشروع از قدرت و زور را از مصادیق ترور قلمداد نمی‌کند. آنچه در این میان ایجاد ابهام می‌کند تفاوت ترور با اموری مانند مقاومت در مقابل اشغالگران یک کشور است. اگر تعریف ولف را بپذیریم، مرز استفاده مشروع و غیرمشروع چیست؟‌ به هر حال ترور را استفاده از هر وسیله‌ای می‌دانند که برای دست‌یافتن به هدفی سیاسی صورت گرفته باشد. در نزد تروریست‌ها هدف وسیله را توجیه می‌کند. هدف سیاسی یک ترور می‌تواند تجزیه یک کشور، رسیدن به قدرت و حذف رقیب یا ایجاد رعب و وحشت باشد. اما تعریف ترور چندان شسته و رفته نیست و هنوز تعریف جامع و مانعی برای آن صورت نگرفته است. تروریست فقط یک فرد نیست و معمولا یک جریان، حزب و حتی یک دولت می‌تواند به این صفت متصف گردد. نگاهی به برخی ترور‌های معروف جهان ردپای دولت‌ها را نیز نشان می‌دهد. رژیم صهیونیستی یکی از رژیم‌هایی است که ماهیتی تروریستی داشته و بارها اقدام به تروریسم دولتی کرده است.

برخی علمای مسلمان معتقدند اسلام ترور را منع کرده است، ترور در اسلام با اصطلاح فتک آمده است که به معنای قتل کسی با استفاده از پنهان شدن و حمله بی‌محاباست.

تاریخ ترور

افراد بسیاری در تاریخ ترور شده‌اند؛ از ژولیوس سزار در روم باستان گرفته تا بی‌نظیر بوتو در پاکستان. اما شاید اولین ترور معروف تاریخی را بتوان در همان 44 سال پیش از میلاد مسیح دید. یعنی زمانی که ژولیوس سزار توسط مخالفان سناتورش در مجلس سنا کشته شد و امپراتوری روم پس از این شکست به سوی زوال پیش رفت. فرانسه به عنوان مهد دموکراسی لقب گرفته است، کشوری که درعین حال مهد ترور مدرن نیز معرفی شده است. جایی که انقلابیون پس از انقلاب گردن بسیاری را به گیوتین سپردند و دوران وحشت یا ترور در تاریخ را به یادگار گذاشتند. بی‌شک پردامنه‌ترین ترور تاریخی مربوط به فرانتس فردیناند، ولیعهد اتریش در سال 1914باشد که به همراه همسرش در سارایوو ترور شد. این ترور، جرقه بر باروتی بود که انفجار آن جنگ جهانی اول را به دنبال داشت و ده میلیون نفر قربانی بر جای گذاشت.

سیاستمداران زیادی در جریان ترورهای سیاسی کشته شده‌اند که در میان آنها نام الکساندر دوم تزار روسیه، ماهاتما گاندی رهبر انقلاب هند، ناصرالدین شاه قاجار، سیدحسن مدرس، حسن‌علی منصور، مارتین لوترکینگ و مالکوم ایکس رهبر جنبش سیاهپوستان در آمریکا، جان‌اف کندی رئیس‌جمهور آمریکا و بی‌نظیر بوتو سیاستمدار برجسته پاکستانی دیده می‌شود.

ایران نیز پس از انقلاب اسلامی شاهد دوره‌ای از ترور بود. بسیاری از انقلابیون از جمله شهید مطهری، بهشتی، رجایی، باهنر و... در این خشونت‌ها به شهادت رسیدند، اما شدت و روند غیرعقلانی ترور‌های پس از انقلاب را می‌توان در استراتژی ترور‌های کور ضدانقلاب یافت که با هدف انتقام از مردم انقلابی ایران صورت می‌گرفت. برخی از این ترور‌ها به روشنی مردم عادی را هدف قرار گرفته بود و به دلیل حمایت آنان از دولت تازه تاسیس جمهوری اسلامی از مردم انتقام می‌گرفتند.

قرن بیست و یکم نیز با یک عملیات تروریستی آغاز شد. در یازدهم سپتامبر 2001 با انفجار مرکز تجارت جهانی، موجی از خشونت و ترور در منطقه خاورمیانه به وجود آمد که هنوز ادامه دارد. سرنگونی صدام و ملاعمر در پی حملات غیرقانونی آمریکا صورت گرفت و پس از آن موجی از ترور در دو کشور عراق و افغانستان به راه افتاد که همچنان ادامه دارد. در این سا‌ل‌ها ده‌ها هزار نفر غیر نظامی بر اثر حملات تروریستی جان خود را از دست داده‌اند.

چه کسانی ترور می‌کنند؟

براساس تصور غالبی که وجود دارد، این جریان‌های تروریست هستند که ترور می‌کنند، اما نگاهی به تاریخ ترور نشان از ردپای دولت‌ها نیز دارد. به ویژه سازمان‌های جاسوسی و اطلاعاتی ید طولایی در ترور شخصیت‌ها دارند. آنان به دستور دولت‌هایشان ماموریت پیدا می‌کنند مخالفان را از سر راه بردارند.

تروریست هر که باشد گمان می‌کند با کشتن می‌تواند به هدف خود برسد. منافع ترور بیش از آن‌که به جیب جریان‌های تروریست ریخته شود، به حساب دولت‌هایی ریخته می‌شود که از آب گل‌آلود خشونت، ماهی می‌گیرند. تروریسم دولتی با آگاهی بر محدودیت‌های جنگ‌های متعارف به دنبال آن است که از امکانات سازمان‌های تروریستی حمایت کند یا خود یک رشته عملیات تروریستی را طراحی نماید. هدف دولت‌های تروریست ایجاد مانع در ثبات سیاسی و اقتصادی کشورها به منظور ایجاد بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی است. نگاهی به پر‌دامنه‌ترین ترورهای تاریخ این مساله را بخوبی نشان می‌دهد.

سفر ولیعهد اتریش به بوسنی و هرزگوین در حالی صورت می‌گرفت که کشور صربستان ادعای تملک این کشور را داشت، گاویلو پرنسیپ عضو گروهی تروریستی به نام دست سیاه بود که توسط یک سرهنگ سرویس اطلاعاتی صربستان ایجاد شده بود. پس از ترور، امپراتوری اتریش از صربستان خواست عاملان این حادثه را تحویل دهد اما صربستان به پشت‌گرمی متحد خود یعنی روسیه، از این کار سر باز ‌زد. نیکلای دوم، تزار روسیه برای خروج از بحران داخلی که در آن قرار گرفته بود، جنگی با اتریش را آغاز کرد که جهانی می‌شود. پس از این جنگ که با یک ترور آغاز شده بود، چهره سیاسی جهان تغییر کرد.

از مصادیق ترور دولتی در روزگار حاضر می‌توان به رفتار غیرقانونی آمریکا اشاره کرد. آمریکا به بهانه وجود تسلیحات اتمی که هیچ‌وقت اثبات نشد به عراق حمله کرد و در جریان این اقدام غیرقانونی که عملی دهشت‌انگیز با هدفی سیاسی بود، عراقیان بی‌گناه بسیاری کشته شدند. حمله به افغانستان نیز از این جمله است و امروز شاهد آن هستیم که در مورد سوریه نیز همین سناریو تکرار می‌شود.

دیگر دولتی که دستی قهار در ترور دارد، رژیم صهیونیستی است. دادگاه عالی این کشور مجعول قتل هدفمند را توجیه و آن را در برابر مقام‌های فلسطینی مشروع دانسته است. احمد یاسین، فتحی شقاقی، عماد مغنیه و محمود المبحوح از جمله کسانی هستند که توسط سازمان‌های اطلاعاتی این رژیم و در راس آنها موساد ترور شدند. ترورهای رژیم صهیونیستی، مرز فلسطین را درنوردیده و به ایران نیز رسید. ترور دانشمندان هسته‌ای ایران نشان از آن دارد که این کشور از ابزار ترور در مقابل همه مخالفان خود استفاده می‌کند. به غیر از این دو مورد بسیاری از دولت‌های فاشیستی نظیر حکومت نازی هیتلر و دولت سوسیالیستی استالین نیز از ترور استفاده می‌کردند.

نتایج ترور

با ملاحظه تاریخ ترور درمی‌یابیم این ابزار سیاسی در بیشتر مواقع از رسیدن به اهداف خود درمانده است. شاید همین کفایت کند که ترور وسیله سیاسی خوبی نباشد. دوره ترور در انقلاب فرانسه که علیه نظام پادشاهی روی داده بود، دوباره به نظام پادشاهی منجر شد، ترور ولیعهد اتریش که با حمایت الکساندر دوم تزار روسیه برای کنترل ناآرامی‌های داخلی رخ داد، به جنگ جهانی اول و از بین‌رفتن حکومت سلطنتی در روسیه انجامید. تروریست‌های اسرائیلی هر روز از مشروعیت نداشته خود در انظار جهانی می‌کاهند و تروریست‌های ایرانی حیات سیاسی خود را از دست داده‌اند و وضع اسفبار و فلاکتشان در اردوگاه اشرف از نظرها پنهان نیست. نگاهی به این نمونه‌ها نشان می‌دهد تروریست‌ها در پی هر چه بوده‌اند به نتیجه عکس آن دست یافته‌اند. نتیجه دیگر ترور اما دردناک است، انسانی یا انسان‌های بی‌گناهی که در اثر اقدامات تروریستی کشته می‌شوند و میراثی از غم و اندوه را برجای می‌گذارند. ترور نمادی از خشونت‌ورزی بی‌پروا و لجام‌گسیخته است. خشونتی که اگر مهار نشود می‌تواند قربانیان بیشتری بگیرد.

میثم قهوه‌چیان / جام‌جم