برآورده شدن یک انتظار

 گرچه میان فیلمسازان بزرگ دنیا و کارشناسان رسانه، تعریف مشخص و واحدی از ژانر وجود ندارد، اما می‌توان این واژه را قالب و مضمونی دانست که انتظارات مخاطب را به سوی لحظات بدیع و غافلگیرکننده هدایت می‌کند. در غیر این صورت ممکن است او از تماشای فیلم خسته و بیزار شود. مخاطب امروز به واسطه عمری تماشای فیلم، با انتظارات خاصی پا به سالن سینما می‌گذارد یا کنترل تلویزیون را به دست می‌گیرد. ژانر، عاملی برای ایجاد ذهنیتی کلی در بیننده است؛ چراکه او قرار است بداند برای دیدن چه فیلمی وقت خود را صرف می‌کند. انتخاب ژانر مانع می‌شود که فیلمساز بخواهد 20 دقیقه اول فیلم را صرف هدایت بینندگان به سمت نگرش و موضعی خاص کند. در این زمینه، تبلیغات نقش و اهمیت بسزایی دارد. هدف از تبلیغات، از عنوان فیلم گرفته تا مطالب و اخبار منتشر شده در روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها یا پخش تیزرهای تلویزیونی معمولا در بازه زمانی یک هفته پیش از پخش، همگی روش‌هایی برای سمت و سو دادن به نگاه بیننده و آشنا کردن او با نوع قصه روایت شده در فیلم است.

داستان عشقی، فیلم ترسناک، حماسی مدرن، اکشن یا ماجراجویی، درام تاریخی، کمدی، علمی ـ تخیلی، ورزشی، موزیکال، جنایی، پیرنگ تحصیل، تنبیه، سرخوردگی و... همگی از اجزای نظامی است که برای طبقه‌بندی ژانرها یا ساب‌ژانرها (زیر گونه‌ها) مورد کاربرد فیلمنامه‌نویسان قرار می‌گیرد.

گرچه می‌توان گفت بیشتر آثار ساخته شده زیرمجموعه این دسته‌بندی قرار می‌گیرد، اما نباید از این نکته غافل ماند که ژانر‌ها ثابت و بدون تغییر نیستند، گرچه می‌توانند نوعی انسجام برای دسته‌بندی‌های موضوعی در ذهن فیلمساز یا مخاطب ایجاد کنند و به خط فکری او جهت بدهند، اما هر ژانری قراردادهای خاصی به ساختمان داستان تحمیل می‌کند. تماشاگر با این قراردادها آشناست و انتظار دارد، رعایت شوند. در نتیجه انتخاب ژانر بشدت تعیین‌کننده و محدود‌کننده امکانات نهفته در یک داستان است؛ زیرا ساختار آن باید با در نظر گرفتن انتظارات و شناخت بیننده شکل گیرد.

گاهی دیده می‌شود فیلم‌های ساخته شده در تلویزیون بدون تنوع ژانری هستند و عمدتا در دسته‌بندی یاد شده به یک یا چند گروه از ژانر‌ها تعلق می‌یابند. این مساله می‌تواند ناشی از دشواری پردازش قصه‌ها یا محدودیت تجهیزات و امکانات برای پیاده کردن فرم مورد نظر در روایت قصه باشد. گرچه بخشی از این اتفاق قابل توجیه و پذیرش است، اما دست‌کم می‌توان با تکیه بر قصه‌هایی که در عین پایبندی به یک دسته ژانری، تنوع موضوعی هم دارند، از افتادن به دام تکرار پرهیز کرد و با برآورده کردن انتظارات و پیش‌بینی‌ها، مخاطب را با یک اعجاب در روبه‌رو شدن با اثری متفاوت بهره‌مند کرد.

رکسانا قهقرایی