حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
توانایی تولید بذر قارچ خوراکی اصلاح شده در کشور منبعی سرشار از زندگی
بسیاری از ما قارچ را میوه ای تجملی می دانیم ، که فقط در غذاهای لوکس و فرنگی به کار می رود.
متاسفانه قارچ در کشور ما سهم زیادی از سبد خانوار ندارد.
مصرف سرانه ما به طور میانگین 180 گرم است ، در حالی که در دنیا به طور متوسط بیش از 2.5 کیلوگرم قارچ در سال استفاده می شود.قارچ یکی از مهمترین منابع پروتئینی غیرجانوری است ، که از لحاظ تغذیه ای و درمانی نقش بسیار قابل توجهی دارد.
زمان طولانی از تولید صنعتی این محصول در کشور ما نمی گذرد. در طول این مدت ، مجبور بوده ایم از کشورهای خارج نژاد مادری آن را خریداری کنیم ، اما پژوهشگران جهاد دانشگاهی واحد مشهد بتازگی توانسته اند بذر قارچ خوراکی اصلاح شده را به این صنعت عرضه کنند.
امروزه در جهان ، بنابر آمار سازمان خواروبار جهانی FAO حدود 840 میلیون نفر از گرسنگی رنج می برند. 800 میلیون نفر از این تعداد (یعنی بیش از 95 درصد) در کشورهای فقیر و در حال توسعه زندگی می کنند. بنابراین ، مساله غذا به یکی از مهمترین برنامه های دولتی و غیردولتی این کشورها تبدیل شده است.
شاید در گذشته منابع پروتئینی جانوری اعم از درایی و غیردریایی پاسخگوی نسبی نیاز این کشورها بوده است ، اما امروزه عواملی همچون جمعیت فراوان و رشد بالای کشورهای فقیر، کمیاب و پرهزینه بودن منابع پروتئینی جانوری ، لزوم ایجاد تنوع غذایی با تاکید بر حفظ سلامت فردی و لزوم پرهیز از مضرات منابع پروتئینی جانوری ، همگی موجب شده است ، برنامه های تحقیقاتی جهانی در جستجوی منابع پروتئینی غیرجانوری باشند. بنابراین ، توسعه و بهره برداری از منابع پروتئینی غیرجانوری ، بویژه در کشورهای فقیر از اهمیت بسزایی برخوردار است. یکی از مهمترین منابع پروتئینی غیر جانوری ، قارچ های خوراکی هستند که هم اکنون جایگاه باارزشی در کشاورزی ، تغذیه و صنعت بیشتر کشورهای توسعه یافته و برخی کشورهای در حال توسعه پیدا کرده اند. این موضوع بویژه از نیمه دوم قرن بیستم ، تقریبا از دهه 1960 که منابع پروتئینی دریایی کارآیی اولیه خود را از دست دادند ، اهمیت بیشتری پیدا کرد. قارچهای خوراکی ، از اهمیت تغذیه ای و درمانی قابل توجهی برخوردارند. قارچ های خوراکی شامل مواد ارزشمندی همچون پروتئین با میانگین 5.3 درصد بر حسب وزن تر، نمک های معدنی دو برابر بیشتر از سبزی و گوشت ، اسیدهای آمینه بویژه تریپتونان ، لیزین و لوسین ، آنزیم ها بویژه تریپین و ویتامین ها به ویژه گروه B و پیش ساز ویتامین D هستند. در حالی که موادی همچون چربی ها با 3.0 2.0 درصد بر حسب وزن تر و هیدرات های کربن بخش اندکی از محتوای قارچ های خوراکی را شامل می شوند. از سوی دیگر ، اهمیت ترکیبات دارویی به دست آمده از برخی قارچ های خوراکی که در درمان انسان با کمک به برنامه های درمانی بویژه در سرطان و ایدز کاربرد دارند ، قدمتی بسیار طولانی دارد. هم اکنون این جنبه از خواص قارچ ها از توجه زیادی در مجامع علمی و پزشکی دنیا برخوردار شده است. برخی از این ترکیبات بتازگی مجوز اتحادیه های غذا و داروی کشورهایی مانند امریکا و ژاپن را نیز دریافت کرده اند. به عنوان مثال ، لنشیان به عنوان داروی ضد سرطان از اتحادیه غذا و داروی ژاپن مجوز دریافت کرده است.
همچنین در سال 1994 قارچ های خوراکی از سوی اتحادیه غذا و داروی امریکا FDA به عنوان غذای تندرستی معرفی شدند.
صنعت قارچ در کشور
توسعه صنعت پرورش قارچ خوراکی با توجه به اهمیت آن از لحاظ تامین پروتئین و استفاده مستقیم از ضایعات کشاورزی و دامپروری که در کشور ما به فراوانی تولید می شوند و همچنین از حیث اشتغالزایی آن ، بسیار ضروری است. قارچهای خوراکی در حالی که هیچ ضایعاتی ندارند، یکی از بزرگترین و باصرفه ترین تولیدکنندگان پروتئین از لحاظ هزینه ، سطح و دوره زمانی تولید محسوب می شوند.
صنعت پرورش قارچ خوراکی در ایران از دهه 1370 شکل جدی تری به خود گرفت. از آن زمان در سراسر کشور و بویژه در تهران و اطراف آن ، واحدهای صنعتی و نیمه صنعتی متعددی ایجاد شدند. در حال حاضر، حدود 100 واحد تولیدی در سراسر کشور به پرورش قارچ اشتغال دارند ، که از این میان ، 85 واحد تولیدی اختصاص به پرورش قارچ تکمه ای سفید دارند. به عبارت دیگر ، تولید کل قارچهای خوراکی در حدود 12 هزار تن است که از این میان حدود 10 هزار قارچ تکمه ای تولید می شود. سرانه مصرف قارچ خوراکی در کشور ما حدود 180 گرم است این در حالی است که مصرف سرانه قارچ خوراکی در سطح جهانی در قاره های مختلف متفاوت است ، اما به طور متوسط حدود 2.5 کیلوگرم تخمین زده می شود. در سطح جهانی تولید قارچ خوراکی تکمه ای سفید از مرز 2.5 میلیون تن و درآمد سالانه ناشی از فروش تازه آن از مرز 10 میلیارد دلار گذشته است.
چرا این صنعت در ایران موفق نبوده است؛
صنعت قارچ خوراکی در کشور ما در مقایسه با سطح جهانی و حتی کشورهای آسیایی نظیر هندوستان ناکارآمد و غیراصولی است. مهندس حمیدرضا گردان ، عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی واحد مشهد ریشه های متعددی را در این امر موثر می داند. وی عدم بهینه سازی و استفاده از فرمالاسیون های ارزان و موثر کمپوست ، عدم استفاده از فناوری های به روز و پیشرفته برای مدیریت شرایط محیطی در سالنهای تولیدی ، استاندارد نبودن طراحی و ساخت سالنهای تولید و اتاقها و تونل پاستوریزاسیون ، عدم استفاده از تجهیزات و دستگاه های مکانیزه و در نهایت ، عدم حمایت مراکز و موسسات اعتباری نظیر بانکها و سایر سازمان های حمایتی و نظارتی از قارچ کاران از مهمترین علل می داند. وابستگی به نژادهای مادری خارج از کشور و نامرغوب بودن نژادهای داخلی ، عدم استفاده از نژادهای مقاوم به گرما، آفات و بیماری ها نیز از دلایلی بود که پژوهشگران جهاد دانشگاهی واحد مشهد را بر آن داشت تا از سال 1376 تحقیقات گسترده ای در این زمینه داشته باشند.
معایب نژادهای مادری وارداتی
قارچ کارانی که توان مالی مناسبی دارند، نژادهای مادری را از خارج از کشور با صرف هزینه زیاد وارد کرده و سپس آنها را برای چندین دوره مورد واکشت (کشت های مکرر رویشی) قرار می دهند. به گفته گردان این امر علاوه بر وابستگی کشورمان به یک یا چند کشور ، بخصوص هلند از لحاظ نژادهای مادری و در نتیجه خروج ارز از کشور مشکلات عمده دیگری نیز در بر دارد.
عدم تضمین قطعی نژادهای مادری وارداتی ، اضمحلال یا ضعف بنیه نژادی در اثر کشتهای مکرر رویشی از یک نژاد، عدم برطرف شدن ناهنجاری های رشدی ژنتیکی و غیرژنتیکی در روش واکشت های مکرر از یک نژاد و پایین بودن ظرفیت گزینش و اصلاح در نژادهای تجاری از جمله این مشکلات هستند.
تولیدکنندگان قارچ در سراسر دنیا ، اغلب به ژنوتیپ های محدودی وابسته هستند، این در حالی است که اکنون کاملا روشن شده که تنوع محدودی در این نژادهای تجاری وجود داشته و بالطبع باز ترکیبی محدودی در نتایج گرفته شده از این نژادها وجود دارد. اصولا یکی از موانع بهبود نژادی در قارچ ، محدودیت ظرفیت گزینش برای به دست آوردن نژادهای جدید است ; اما تحقیقات متعدد نشان داده اند که در نژادهای به دست آمده از جمعیت های وحشی ، تنوع محسوسی وجود دارد که در برنامه اصلاحی کاربرد فراوان دارند ; حتی برخی نژادهای وحشی به هیچ وجه ناهنجاری رشدی ژنتیکی در طی واکنش های متعدد و از نسلی به نسل دیگر نشان نداده اند.
گردان در این زمینه می گوید: نکته قابل توجه آن است که برخی از گیاهان مهم زراعی نظیر انگور، ذرت و گندم در طی قرن بیستم توسط پاتوژن های (عوامل بیماریزا) قارچی آسیبهای زیادی دیدند و میلیون ها دلار خسارت به زارعان مربوطه وارد آمد; اما این گیاهان ، دارای تاریخچه غنی اصلاحی هستند و ارقام جایگزین زیادی به عنوان پشتیبان دارند. این در حالی است که چنین وضعیتی برای قارچهای خوراکی و بویژه قارچ خوراکی تکمه ای سفید وجود ندارد ، به طوری که خطرات تک کشتی شدن قارچهای خوراکی بسیار زیاد و غیرقابل جبران است.
گردان در ادامه می افزاید: کشور ما دارای ذخایر غنی ژنتیکی از قارچهای خوراکی است که می توان با شناسایی و ثبت خصوصیات زراعی مفید از آنها برای انتقال به نژادهای تجاری استفاده کرد.
توان تولید نژادهای مادری در کشور
باتوجه به مشکلات موجود و برای حل آنها طی بیش از 7 سال گذشته ، ابتدا در دانشگاه کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد و سپس در جهاد دانشگاهی واحد مشهد (گروه پژوهش زیست فناوری قارچهای صنعتی) تحقیقات گسترده ای در قالب پایان نامه ها و طرح تحقیقاتی مختلف در زمینه اصلاح قارچ خوراکی تکمه ای سفید انجام شده است.
گردان دستاوردهای این تحقیقات را منجر به به دست آوردن دانش فنی تولید نژادهای رارگ (هیبرید) و امکان اصلاح نژاد در جهت عملکرد سایر صفات مطلوب می داند. برطرف کردن آزمایشگاهی در برنامه های اصلاحی ، به دست آوردن دانش فنی استفاده از امکانات بیولوژی ملکولی در برنامه های اصلاحی و به دست آوردن دانش فنی گزینش تک اسپوری و چند اسپوری از دیگر دستاوردهای این طرح است. در نتیجه این پژوهش ها تولید و عرضه اسپاون (بذر قارچ خوراکی) اصلاح شده به صنایع قارچ خوراکی کشور از ابتدای امسال آغاز شده است.
هم اکنون بزرگترین و با اهمیت ترین دستاورد به دست آمده از مجموعه تحقیقات فوق و تلاشهای روزمره ای که بر اساس آنها انجام گرفته ، تولید نژادهای مادری هیبرید با صفات زراعی مطلوب و استخراج اسپاون است. حدود یک سال است صنایع قارچ خوراکی در استان خراسان ، از اسپاون تولیدی جهاد استفاده می کنند و بسیاری از صنایع دیگر در سراسر کشور نیز متقاضی استفاده از آنها هستند.
گردان امیدوار است که در آینده این برنامه های اصلاحی تداوم یابند. بویژه با استفاده از ابزارهای ملکولی و استفاده از جمعیت های وحشی کشورمان و با هماهنگی تیمی سازمان یافته بین پژوهشگران کشور که به امر اصلاح نژاد علاقه مند هستند ، نژادهای مادری مرغوب به صورت دایمی و در حد نیاز تولید شوند. در این صورت ، ضمن قطع وابستگی به خارج از کشور ، عملکرد تولید در واحد سطح (یا برحسب وزن بستر کشت) افزایش یافته و نژادهایی با مقاومت به مات و بیماری ها و همچنین تنشهای محیطی بویژه گرما تولید شوند. این امر در نهایت موجب رونق و توسعه صنایع قارچ کشورمان خواهد شد.
بهاره صفوی
گفت و گو
