حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
رمضان، مناسبتی است که بیشترین حجم برنامههای مذهبی سیما را به خود اختصاص داده است
گونهشناسی برنامههای مناسبتی تلویزیون
گرچه برنامههای مذهبی در رادیو و تلویزیون را نمیتوان یک ژانر مستقل برنامهسازی در نظر گرفت و اینگونه برنامهها نیز تابع قواعد و اصول استاندارد برنامهسازی هستند، اما برنامههای مذهبی به دلیل اولویت قراردادن مباحث دینی و اخلاقی از نظر موضوعی، نیازمند ساختارهای مشخصی هستند که همین مساله میتواند به تفاوتهای چشمگیر آنها در مقایسه با دیگر برنامهها منجر شود.
تولید و پخش مستمر برنامههای مذهبی در همه ایام سال از رویکردهای رسانه ملی به شمار میرود، اما پخش این گونه آثار در مناسبتهای مذهبی طبیعتا سهم بیشتری از برنامهها را به خود اختصاص میدهد. ماه رمضان را میتوان یکی از این بازههای زمانی دانست که بیشترین حجم برنامههای مذهبی را پوشش میدهد.
اینگونه برنامهها در ماه مبارک رمضان حتی تاثیر زیادی بر دیگر برنامههای صدا و سیما دارد و مضامین و مفاهیم سایر قالبهای برنامهسازی از جمله سریالها، فیلمهای تلویزیونی و برنامههای ترکیبی را هم تحت تاثیر قرار میدهد.
برنامههای مذهبی صدا و سیما بویژه تلویزیون در سالهای اخیر دارای رویههای ثابت و مشخصی هستند. گویی اینگونه برنامهها پس از آزمون و خطاهای احتمالی، دیگر به فرم مشخصی از نحوه چیدمان محتوایی و ساختاری خود رسیدهاند.
در این نوشتار تلاش شده به یک تقسیم بندی برگرفته از کلیت برنامههای مذهبی اشاره شود:
گروهی از این برنامهها با تاکید بر مباحث آموزشی، سعی دارند مفاهیم قرآنی را ترویج دهند. در میان آنها برخی برنامهها اولویت را به ترتیل و روخوانی قرآن کریم و سایر متون دینی ـ اسلامی اختصاص میدهند و تعدادی دیگر بر تفسیر آیات، ذکر احادیث و روایتهای قرآنی تاکید میورزند.
دسته دوم برنامهها به شیوهای غیرمستقیم به مباحث دینی اشاره میکنند و از طریق مسائل اخلاقی و مضامین عاطفی قصد دارند به ترویج و گسترش روحیه مذهبی در جامعه بپردازند.
برنامه «ماه عسل» ـ که چند سالی است از شبکه سه سیما پخش میشود و دیگر به عنوان برنامهای شناسنامهدار با کنداکتور پخش ماه رمضان در آمیخته است ـ را میتوان در این گروه از برنامهها جای داد.
برنامههای گروه سوم را می توان ترکیبی افطار و شبانگاهی دانست. اینگونه برنامهها گرچه در ظاهر چندان فرم مذهبی ندارند، اما رویکرد آنها به دریافت کمکهای مردمی و انجام امور خیریه سنخیتی تام با آثار مذهبی دارد. این نوع برنامهها عموما بار هنری کمتری دارند و در مکانهای عمومی پارکها و فضاهای باز اجرا میشوند و حضور ستارهها و چهرههای شناخته شده برای جلب مشارکت مردمی و استقبالشان از این برنامهها مد نظر است.
برنامههای گروه سوم صرفا به بخشهای سرگرمکننده و شیوه اجرای زنده محدود نمیشود، بلکه تولید و پخش بخشهای گزارشی، سرزدن و بازدید از مکانهایی همچون خانه سالمندان، شیرخوارگاهها، کمک به اقشار محروم، آزاد کردن زندانیان و... همگی از عملکردهای این سری برنامههاست.
سریالهای تلویزیون را هم میتوان با کمی اغماض و بدون توجه به قالب ساختشان به نوعی برنامههای مذهبی دانست یا دستکم آنها را در ادامه راه تولید برنامههایی با مضامین اخلاقی و دینی جای داد. بویژه مجموعههایی که با طرح مسائل اجتماعی روز و آسیبشناسی آنها سعی دارند تمسک به اصول دینی و مذهبی را مهمترین راهکار برای رفع و چارهجویی مشکلات معرفی کنند.
برخی برنامههای مذهبی نیز که سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته و جنبهای مشارکتی و داوطلبانه دارد، طرح های قرآنی است که یک یا چند سوره از قرآن کریم را محور تفسیر خود قرار میدهد و با بررسی جزئیات آن سعی میکند سطح درک و دریافت مخاطب را نسبت به معانی قرآنی افزایش دهد.
در پایان باید به این نکته اشاره کرد که نمیتوان مرزبندی و خطکشی مشخصی برای برنامههای مذهبی قائل شد. در این صورت خلاقیت در ارائه اینگونه برنامه مغفول واقع میشود. در واقع این ترکیبی از شرایط اجتماعی، ظرفیتهای رسانهای و قابلیتهای سازندگان است که نوع عرضه محتوا را گستره عظیمی از مخاطبان تعیین میکنند.
رکسانا قهقرایی
گفت و گو
