حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
دنیای علم در سال 92
یکی از اقدامات جالب در آستانه سال جدید، پیشبینی رویدادهای علمی در حوزههای مختلف مانند پزشکی، هوافضا و دیجیتال است. البته باید توجه داشت درنظر گرفتن یک محدوده زمانی مشخص برای پیشبینیها در حوزههای مختلف علم و فناوری قطعی نیست. اول این که زمان مفهومی پیوسته و تقویم ابزاری است که از سوی انسانها اختراع شده است، دوم این که همیشه رویدادهایی غیرقابل پیشبینی اتفاق میافتد که میتواند روند این گونه پیشبینیها را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین آنچه به عنوان پیشبینی یکساله از آن صحبت میشود به این معنی نیست که بهطور قطع تا یک سال آینده شاهد وقوع آن خواهیم بود. آنچه قرار است تا یک سال آینده در دسترس ما باشد، اکنون مراحل نهایی را پشتسر گذاشته و به اجراییشدن نزدیک میشود که در این شرایط، پیشبینی بیمعنی است. ما قصد داریم در این بخش در حوزههای مختلف علم و فناوری از موضوعاتی صحبت کنیم که مراحل اولیه برای ایجاد امکان استفاده از آنها فراهم شده و در دسترس قرار گرفتن آنها مستلزم گذشت زمان است. البته همیشه عواملی غیرقابل پیشبینی نیز وجود دارد که میتواند مانند یکمانع یا ترمز عمل کرده و رسیدن به این هدفها را به تاخیر اندازد.
کاروان پزشکی، هفتخوان تحقیقات را پشتسر میگذارد
انسانها در گذشته بیشتر به محیط زیست، زمین، آب و هوا و محصولات طبیعی متکی بودند و طبیعت در زندگی آنها حرف اول را میزد، اما امروزه فناوریها گوی سبقت را ربودهاند و در عرصههای مختلف علم پزشکی از پیشگیری تا تشخیص و درمان، سکاندار هستند. به کمک توسعه علم و فناوری، بشر به امکانات گستردهای در زمینه بهبود وضع سلامت در عرصههای مختلف دست یافته است و کشور ما هم در این حوزه بخصوص در زمینه سلولهای بنیادی، بیوتکنولوژی یا زیستفناوری و نانوفناوری به توانمندیهایی در حوزه سلامت دست یافته است.
اگرچه هنوز تا رسیدن به مقصد راهی طولانی پیش روی ماست. در پژوهشگاهها و مراکز تحقیقاتی حوزه سلامت، بهداشت و درمان کار آزماییهای بالینی متعددی انجام میشود که هر کدام از آنها به نتیجه برسد میتواند امیدی در درمان یا پیشگیری از بیماریها باشد. در زمینههای مختلف از بیماریهای قلبی، استخوانی، اختلالات کبدی، دیابت، بیماریهای عصبی و نارساییهای کلیوی طرحهایی در دست اقدام است که همه و همه آنها میتواند در پیشرفت حوزه درمان تاثیرگذار باشد؛ البته مشروط به این که بتوانیم به اطمینان کافی برای بهرهبرداری از آنها در حوزه درمان دست یابیم. انجام این تحقیقات مستلزم عبور از مرحلههای مختلفی است که نیاز به بودجه و امکانات دارد. در شرایطی که فرآیند تحقیقات با موفقیت انجام شود، میتوان از این دستاوردها بهرهبرداری کرد، اما بهرهبرداری نیز مستلزم وجود بسترهای لازم برای این کار است.
محققان امیدوارند بتوانند از روشهای مختلفی برای مقابله با کاستیها استفاده کنند.
کارآزمایی بالینی بخش انتهایی فرآیند تحقیقاتی طولانی است. برای رسیدن به این مرحله باید از هفتخوان تحقیقاتی عبور کرد. به نظر میرسد تحقیقات و کارهای آزمایشی در حوزه مهندسی بافت ازجمله موضوعات مطرح شده در حیطه پزشکی است که از چند سال پیش در گروه سلولهای بنیادی مطرح شده و در آیندهای نزدیک به بلوغ میرسد. اگر بخواهیم از سلولهای بنیادی و سلولهای مشتق شده از آن در روند درمان استفاده کنیم لازم است در زمینه مهندسی بافت پیشرفت خوبی صورت گیرد. برای مثال اگر بخواهیم در محیط آزمایشگاه یک سلول عصبی تولید کنیم نمیتوانیم آن را از محیطی که در آن رشد کرده حرکت دهیم، مگر این که روی سازهای قرار گیرد تا به همراه آن منتقل شود. اگر سلول به همین شکل و بدون وجود این سازه منتقل شود در روند تغذیه و دسترسی این سلول به فاکتورهای رشدی اختلال ایجاد میشود و در نتیجه سلول از بین میرود. اگر سازهای برای تامین نیازهای سلول عصبی وجود داشته باشد احتمال موفقیت در پیوند سلول افزایش پیدا میکند. مهندسی بافت، حیطه جدیدی در علم پزشکی است که در کشور ما همگام با دیگر کشورهای دنیا مورد توجه قرار گرفته است. در یک سوی این حوزه بخشهای صنعت، پلیمر و شیمی و در سوی دیگر علم زیستشناسی قرار دارد.
پژوهشگاهها به عنوان رابط میان این حوزهها عمل میکنند و زمینهای را برای آشنایی آنها فراهم میکنند تا مشکلات یکی پس از دیگری از میان برداشته شود. در زمینه زیست فناوری هم تولید فرآوردههای مختلف مورد توجه قرار گرفته است، اما در هیچ یک از این حوزهها نمیتوان با قطعیت از آینده سخن گفت. دستیابی محققان به پیشرفتهای متعدد در زمینههای مختلف مانند زیستشناسی، الکترونیک و ژنتیک راهنمایی برای ساخت ابزارهای درمانی و کمکدرمانی جدید مانند نسل جدیدی از اندامهای مصنوعی با قابلیتهایی به روز و مدرن بوده و هر کدام از آنها به شکلی در ارتقای وضع سلامت در سطح کشور نقش مهمی داشته است، اما اگر کشور ما بخواهد همگام با دیگر کشورها پیش رود باید از فناوری پزشکی کمک گرفته و فراتر از محدوده بیمارستانها و روشهای درمانی سنتی قدم گذارد.
فناوریهای دیجیتال، فرصتی که از دست میرود
وقتی میخواهید زندگی آینده را پیشبینی کنید، ناخودآگاه فکرتان به فناوریهای دیجیتالی معطوف میشود، چون به نظر میرسد این فناوریها بیشترین تاثیر را در تغییر شکل ظاهری زندگی ما دارد،بنابراین تردیدی نیست که دنیای دیجیتال تغییرات بزرگی را در زندگی آینده ما رقم میزند. این فناوری هیچ حد و مرزی نمیشناسد. فناوریهایی مانند 4G، Wi Fi، سیستم موقعیتیاب جهانی و RFID همه و همه دست به دست هم میدهند تا تغییر معنی داری را در زندگی ما ایجاد کنند، اما این که کشور ما تا یک سال آینده چقدر تحت تاثیر این تحولات قرار میگیرد بستگی به خودمان دارد.
باید برای استقبال از فناوری آماده شویم. دنیای دیجیتال از جمله فناوریهای روز دنیاست و کشور ما هم حداقل در حوزه مصرفکنندگی توانسته است همپای دیگر کشورها پیش رود. یکی از کاربردیترین فناوریهای دیجیتال در آینده، فناوری RFID یا همان سامانه شناسایی امواج رادیویی است که به عنوان واسطهای برای تبادل اطلاعات بین شناسه درجشده روی کالا یا کارت و یک دستگاه بازخوان عمل میکند. به این ترتیب بدون این که در صفهای طولانی منتظر شوید، سبد خریدتان را از مقابل دستگاه بازخوان عبور میدهید تا فهرستی از کالاهایی که خریدهاید تهیه شود. فراگیرشدن این امکانات میتواند نقش مهمی در تسهیل مبادلات داشته باشد. هوشمندسازی خانهها نیز یکی از دیگر زیر مجموعههای دنیای دیجیتال است که سال گذشته چند طرح تحقیقاتی در این حوزه در داخل کشور انجام شد. سکونت در خانههای هوشمند میتواند نقش بسیار مهمی در کاهش مصرف انرژی و هزینههای مربوط به آن داشته باشد. یکی دیگر از موضوعات مطرح در حوزه فناوریهای دیجیتال، فراهم کردن امکانات و زیرساختهای نرم افزاری و سخت افزاری است که باید بیش از هر چیز مورد توجه قرار گیرد.
در سالهای اخیر فعالیتهای جسته گریختهای در این زمینه انجام شده است، اما بازهم جالی خالی امکانات نرمافزاری و سختافزاری داخلی بخوبی احساس میشود. اینها از تجهیزات لازم برای ورود به عرصه فناوری است و بیتردید بدون در اختیارداشتن این امکانات موفق نمیشویم. فعالیتهای ایرانیها بیشتر به دلالی و خرید و فروش محصولات دیجیتال خلاصه میشود و تولید این محصولات حلقه گمشدهای است که نبود آن در بسیاری موارد شما را محدود میکند. مدتی پیش خبرهایی مبنی بر راهاندازی کارخانه تولید تبلت و گوشی ایرانی در جنوب کشور اعلام شد، اما به نظر میسرد حتی افرادی که ایده راهاندازی خط تولید محصولات دیجیتال را در سر میپروراندند هم به دنبال تعقیب تفکر جدیدی از ساخت و ساز هستند و میخواهند برخی محصولات و برندهای خارجی را در داخل کشور تولید کنند.
این ایده بیشتر به دنبال بومیسازی فرآیند تولید است، اما با وجود این که به استفاده از محصولات مطابق استانداردها و معیارهای داخلی نیاز داریم آنطور که باید از تولید محصولات دیجیتال در داخل کشور حمایت نمیشود و نگاه کلانی در این زمینه وجود دارد. این کاستیها موجب شده است ایرانیها بیشتر مصرفکنندگان دیجیتال باشند تا تولیدکنندگان دیجیتال. به هر حال باید بپذیریم فناوری بخصوص فناوری دیجیتال، نیاز زندگی امروز است و بدون در اختیار داشتن آن در بسیاری از راهها به بنبست میرسیم.
نانوفناوری ایران در سال آینده
به طور متوسط هر ده سال یک بار سر و کله فناوری جدیدی در دنیا پیدا میشود که ورود آن بهزندگی بشر با تحولات بسیار زیادی همراه است. نکته اینجاست که اغلب کشورها در این زمینه نسبت به کشورهای پیشرو وضع مناسبی ندارند و چند سالی طول میکشد تا بتوانند خود را به این قافله برسانند، اما به نظر میرسد در حوزه نانوفناوری، ایرانیها عزم را جزم کردهاند و امروز پس از گذشت کمتر از ده سال، به اندازهای در این حوزه پیشرفت کردهایم که پیشبینی میشود زودتر از زمانی که در سند چشمانداز توسعه نانوفناوری پیشبینی شده بود، یعنی تا کمتر از یک سال آینده، به جمع 15 کشور برتر دنیا در حوزه نانوفناوری بپیوندیم. نانوعلمی است که امروزه در حوزههای مختلف مانند الکترونیک، زیستشناسی، کشاورزی، انرژی و ژنتیک ردپایی از آن یافت میشود. شاید بتوان گفت نانوفناوری پلی است که دنیای امروز را به آینده متصل میکند و محور ابداعات و اختراعات علمی است و شاید به همین دلیل است که هر روز خبری از ابداع یا کشفی جدید در این حوزه به گوش میرسد. نانوفناوری از ابتدای سال 1380 در کشور ما مورد توجه قرار گرفت. دنیای فناوری دنیای پویایی است، اما ویژگی اختصاصی دنیای نانو در مقایسه با دیگر فناوریها این است که حوزه وسیعی از فناوریهای مختلف را در بر میگیرد. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که نانوفناوری قطاری است در حال حرکت و چنانچه کشوری نتواند به موقع خود را به آن برساند از قافله علم آینده عقب خواهد ماند. بر این اساس پژوهش مرتبط با نانوفناوری در اولویت برنامههای سال 1392 قرار گرفته است و با توجه به اهمیت این موضوع نخستین مجمع عمومی نانوفناوری کشورهای جهان اسلام همزمان با نخستین همایش کاربردهای نانو در صنعت، کشاورزی و پزشکی، اردیبهشت سال آینده برگزارمیشود که میتواند گام مهمی در دستیابی به دستاوردهای ارزشمند حوزه نانو در ابعاد علمی باشد. رونمایی از نانو داروهای جدید در سال 1392 از دیگر دستاوردهایی است که محققان نانو از آن خبر دادهاند. نانوفناوری در حوزه کشاورزی هم از تاثیرگذاری چشمگیری برخوردار بوده است. با توجه به افزایش جمعیت و کاستیهایی که در زمینه دسترسی به منابع آب آشامیدنی وجود دارد، تولید مواد غذایی و تامین امنیت غذایی برای ساکنان این کره خاکی از اهمیت زیادی برخوردار است؛ از این رو توجه به نانو در حوزه کشاورزی از دیگر اولویتهای کشورهاست. اگرچه سالهای اخیر پیشرفتهای بزرگی را در حوزه پزشکی شاهد بودهایم، اما قرار است سال آینده نانوفناوری به حوزههای درمانی مختلف ازجمله ژن درمانی نیز قدم بگذارد که میتواند زمینهای را برای توسعه کاربردهای نانوفناوری در زمینه تشخیص، پیشگیری و درمان بیماریهای مختلف مانند بیماریهای پوستی ایجاد کند.
رفاه و آسایش ارمغان زیست فناوری
یکی از مهمترین آثار و نمودهای فناوری، رفاه و آسایشی است که برای زندگی انسان بهارمغان میآورد. بیوتکنولوژی یا فناوری زیستی نیز از فناوریهایی است که با همین هدف قدم به زندگی ما گذاشته است.
در بسیاری از کشورها این فناوری بیشتر به دنبال کشف داروهای جدید است. در برخی دیگر از کشورها هم این فناوری مراحل اولیه را پشتسر میگذارد. زیست فناوری از اولویتهای راهبردی مطرح در سطح دنیاست. در کشور ما هم در اسناد و برنامههای توسعه، زیست فناوری مورد توجه قرار گرفته و انجمن بیوتکنولوژی ایران نیز با هدف توسعه این فناوری تشکیل شده است.
پیشبینی میشود تا چند سال آینده کاربرد زیست فناوری به اندازهای توسعه پیدا کند که بتواند جنبههای مختلف زندگی از اقتصاد، بهداشت، درمان، کشاورزی، محیط زیست و تغذیه را تحت تاثیر خود قرار دهد؛ بنابراین میتوان داروهای نوترکیب، فرآوردههای کشاورزی تراریخته و آفتکشهای زیستی را از مهمترین کاربردهای زیست فناوری در سالهای آینده دانست.
در کشور ما خبرهایی در حوزه زیست فناوری اعلام شده که نشان میدهد ما بیشتر در حوزه تولید داروها در این زمینه فعالیت کردهایم. سال 1391، 30 داروی بیوتکنولوژی در کشور تولید شده و پیشبینی میشود سال آینده میزان تولید این داروها با 60 درصد افزایش به 50 دارو افزایش پیدا کند.
این داروها طیف وسیعی از داروهایی که در درمان بیماریهای سرطانی، هموفیلی، نازایی، پوکی استخوان و بهبود زخمها و سوختگیها مورد استفاده قرار میگیرد، شامل میشود، اما به طور کلی با توجه به افزایش جمعیت و ضرورت تامین مواد غذایی، زیست فناوری کشاورزی از جایگاه ویژهای برخوردار است که از دستاوردهای مهم آن در حوزه کشاورزی میتوان به تولید محصولاتی با ویژگیهای خاص ازجمله مقاومت به آفات و بیماریها و افزایش ارزش غذایی محصولات زراعی اشاره کرد. در کشور ما نیز زیست فناوری در تولید بسیاری از محصولات مقاوم مورد استفاده قرار گرفته است.
به این ترتیب میتوان گفت زیست فناوری میتواند نقش مهمی در تامین امنیت غذایی سالم داشته باشد. به گفته دبیر ستاد توسعه زیست فناوری، کشوری که سالهای آینده در حوزه زیست فناوری حضور نداشته باشد در هیچ عرصهای حرفی برای گفتن ندارد. خوشبختانه سالهای اخیر فعالیتهای خوبی در این زمینه در کشور ما انجام شده و ستاد توسعه زیست فناوری بین حوزههای فعال مانند وزارت بهداشت، وزارت علوم و سازمان محیط زیست همگرایی خوبی ایجاد کرده است و پیشبینی میشود فناوریهای زیستی بتواند نقش مهمی در پیشرفت زندگی و تامین سلامت انسانها داشته باشد. بنابراین تردیدی نیست زیست فناوری آینده را تسخیر کند چرا که در قرن بیست و یکم بهعنوان منبعی برای کسب ثروت و درآمد مورد توجه قرار گرفته است.
فناوری، نوآوری و تبدیل آن به کالا و خدمات از مهمترین اهداف ستاد توسعه زیست فناوری است و با توجه به این که در توسعه زیستفناوری توجه به حوزه دانشآموزی هم ضروری است، لازم است آموزش و پرورش کشور هم با تحولات جدید فناوری و بویژه زیست فناوری همگام شود.
گفت و گو
