حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
داستان تولد یک کوه
شاید با رفتن به ارتفاعات یک کوه و گام گذاشتن روی صخرههای محکم آن گمان کنیم با پدیدهای ثابت و استوار روبهرو هستیم.
اما بر خلاف تصور ما، کوهها نیز مثل ابرها در حال حرکت هستند و مانند جانداران مراحل تولد، زندگی، تکامل و مرگ را سپری میکنند، اما چگونه؟ 11 دسامبر (21 آذر) روز بینالمللی کوهستان بهانهای شد تا برای شناخت بیشتر از شگفتیهای اسرارآمیز کوهها به سراغ دکتر محمدرضا قاسمی دکتری زمین ساخت، عضو هیات علمی پژوهشکده علوم زمین سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور و رییس کمیته برنامه بینالمللی علوم زمین یونسکو برویم و گفتوگویی اختصاصی درباره این موضوع داشته باشیم که در ادامه میآید.
کوهها چه نقشی در زندگی انسان دارند؟
کوهها میتوانند نقشهای بسیار زیادی در زندگی انسان و موجودات ایفا کنند، یک کوه میتواند تاثیر فراوانی در شرایط اقلیمی و آب و هوایی منطقه داشته باشد.به عنوان مثال شکلگیری ارتفاعات رشته کوههای هیمالیا باعث شده است جریان هوای عادی حاکم بر اطراف زمین برهم خورد و اقلیمهای متفاوتی ایجادشود. رشته کوههای البرز و زاگرس نیز مانند دیوار و سدی مقابل جریانهای مرطوب مدیترانه و دریای کاسپین محسوب میشوند که باعث شده است منطقه خشکی در ایران مرکزی ایجاد شود. به همین دلیل بارش باران و هوای مرطوب دریک منطقه و خشکی و بیآب و علفی در منطقه دیگر باعث تنوعهای زیستی با پوششهای گیاهی و جانوری متفاوتی شده است. همچنین دامنه کوهها به دلیل بارش فراوان چشمهها و رودها، حوزه آبریز مناسبی برای کشت محصولات کشاورزی و زندگی دامداری محسوب میشود. سهولت دستیابی به منابع آبی و آب و هوای مناسب دامنه کوهها نیز زمینهای مساعد برای سکونتگاه و گسترش زندگی شهری در دامنههای کوهها فراهم کرده است. از اینرو اغلب کلانشهرها در دامنه کوهها شکل گرفتهاند.
داستان تولد یک کوه چگونه نوشته میشود؟
انرژی زمین گرمایی یکی از مهمترین عوامل شکلگیری رشته کوهها محسوب میشود. حرارت درونی زمین در بخش هسته حدود 5000 سانتیگراد است که تنه به تنه حرارت سطح خورشید میزند. این حرارت به صورت پیوسته با جریان بسیار آرام از زمین خارج میشود. بخش دیگر این انرژی به صورت جریان همرفت اتفاق میافتد. به این مفهوم که بخشهای داغ درونی بهعلت سبکی به سمت سطح زمین میآیند و بخش سرد با بازگشتن به داخل زمین، باعث تغییر شکل قشر بیرونی زمین میشود. به این پدیدهای که باعث حرکت صفحات زمین میشود، تکتونیک صفحه یا زمین ساخت صفحهای میگویند. تئوریای که آلفرد وگنر در دهه 50 و 60 میلادی پایه گذار آن بود.این حرکتها در بخش بیرونی زمین نیز باعث میشود صفحات سخت زمین با یکدیگر کنشهایی داشته باشد. معمولا این کنشها به صورت کشش (واگرا) یا فشار (همگرا) یا حرکت در کنار صفحات دیگر اتفاق میافتد. اغلب در محل اقیانوسها، جایی که پوسته زمین بیشترین عمق را دارد دو صفحه تکتونیکی از یکدیگر دور(واگرا) میشوند و در محل آنها، یک پوسته نسبتا سنگین و نازکی ایجاد میشود که به پوسته اقیانوسی معروف است. این پوسته اقیانوسی شروع به گسترش و رشد میکند، اما از آنجا که سطح زمین مساحتی ثابت دارد، پوسته اقیانوسی در جاهای قدیمیتر شروع به فرورانش در زیر قارهها میکند یا این که قارهها را به سمت همدیگر میراند (همگرایی). این همگرایی بین قارهای و کشش و دورشدگی سمت دیگر باعث پدید آمدن رشته کوهها میشود. به عنوان مثال،
رشتهکوههای هیمالیا از برخورد دو صفحه قارهای و رشتهکوه آند در باختر آمریکای جنوبی بر اثرهمگرایی و فرورانش پوسته اقیانوسی به زیر پوسته قارهای به وجود آمده است. گاهی نیز در برخی مناطق کششی دنیا، بر اثر فعالیتهای آتشفشانها و خروج مواد مذاب از داخل زمین هم میتوان شاهد شکلگیری کوهها باشیم. این نوع کوهها اغلب به صورت قلههای تکی در سطح زمین دیده میشود و به علت انباشتهشدن مواد مذاب روی سطح پوسته، ارتفاع نسبتا زیادی هم دارد. کلیمانجارو و دماوند از جمله این کوهها هستند.
جوانترین و کهنترین کوههای جهان و ایران از چه نوعی است؟
قاسمی: حدود 20 میلیون سال پیش بر اثر برخورد میان صفحه تازی و اوراسیا که در شمال ایران قرار گرفته، دو رشته کوه زاگرس و البرز پدید آمده است. کوه دماوند البته یک کوه آتشفشانی است که حدود دو میلیون سال پیش از انباشت مواد آتشفشانی متولد شد
بیشتر کوهها منشا تکتونیکی دارند. قدیمیترین کوهزادها از لحاظ برخورد دو صفحه مربوط به باختر آمریکای شمالی در مقطع زمانی صد میلیون سال پیش (دوران کرتاسه؛ دومین دوره زمینشناسی) است.
البته رشته کوههای بسیار کهنتری هم در گذشتههای بسیار دور شکل گرفته، اما عمرشان بر اثر فرسایش به پایان رسیده و تنها آثاری از آنها باقی مانده است. جوانترین کوهزایی هم به رشته کوههای کشور تایوان مربوط است که از حدود چهار میلیون سال پیش شروع به شکلگیری کرده است.
قدمت کوهزایی در ایران نیز به 200 میلیون سال پیش میرسد. یکی از کوهزاییهای معروف این دوره، کوهزایی کمرین نام دارد که به اواخر تریا و اوایل دوران ژوراسیک مربوط است. این کوهزایی بیشتر از 10 - 12 میلیون سال دوام نداشته است، اما به طور کلی میتوان گفت کوهزایی در کشور ایران از لحاظ زمینساختی جوان محسوب میشود. حدود 20 میلیون سال پیش بر اثر برخورد بین صفحه تازی (عربی) و اوراسیا که در شمال ایران قرار گرفته دو رشته کوه زاگرس و البرز پدید آمده است. پیدایش کوه جوان دماوند به عنوان بام ایران و بلندترین کوه خاورمیانه نیز با منشأ آتشفشانی به حدود دو میلیون سال پیش برمیگردد که بر اثر انباشتگی مواد آتشفشانی روی پوسته زمین شکل گرفته است. این کوه در ارتفاعات رشته کوه البرز در زمان کواترنر حدود دو میلیون سال پیش، آغاز به شکلگیری کرده است.
یک کوه جوان و بالغ پس از طی چه فرآیندهایی به مرحله پیری و مرگ میرسد؟
ریختشناسان زمین، مراحل مختلفی برای جوانی و پیری و تغییر چهره زمین در نظر میگیرند. کوهها نیز چنین روالی دارند، یعنی ابتدا جوان بوده و پس از آن به بلوغ میرسند و در نهایت بنا برتاثیر فرآیندهای درونی مانند کاهش انرژی فرآیند کوهزایی و عوامل بیرونی همچون فرسایش به مرحله پیری میرسند. در مراحل اولیه، معمولا فرآیندهای درونی حرکتهای تکتونیکی یا زمین ساخت، قویتر و شدیدتر است و ارتفاعگیری و اوجگیری رشته کوهها سریعتر اتفاق میافتد، اما پس از مدتی بهعلت کاهش انرژی، فرآیند کوهزایی بتدریج تنزل مییابد و فرآیند فرسایش قویتر میشود. به عنوان مثال هم اکنون براساس اطلاعاتی که از دادههایGPS سازمان نقشهبرداری کشور فراهم شده است، ایستگاه تهران در سال با سرعتی حدود پنج میلیمتر در سال به ایستگاه رشته کوههای شمالی کشور در حال نزدیکشدن است. از سوی دیگر، گرانش یا جاذبه زمین هم عاملی است که مانع ارتفاعگیری رشته کوهها میشود، یعنی به محض این که نیروی ارتفاعگیری کوه تقلیل پیدا کند، نیروی جاذبه در مقابل عمل میکند و باعث فرو ریزش کوهها میشود. گاهی این رشته کوهها بر اثر فرو ریزش و کشش جای خود را به حوزههای اقیانوسی میدهند. بستر اقیانوس هم در مراحل بعدی میتواند با فرآیندهای همگرایی و برخورد دو صفحه قارهای یا قارهای به اقیانوسی، باعث پدید آمدن رشته کوههای جدیدی شوند.این فرآیند تشکیل اقیانوسها و رشته کوهها، میتواند چندبار در آن محل و در بازههای زمانی متعددی رخ دهد.
در مجموع چه عواملی در مرگ یا تولد یک رشته کوه دخیل است؟
جالب است بدانید پورسینا (ابن سینا) در رساله خود بهنام اصل کوهها اظهار میکند کوهها به دو دلیل به وجود آمدهاند؛ نخست از طریق برآمدگی قشر زمین. او این پدیده را با رویدادهای زمینلرزهای و جا به جاییهای چند متری ناشی از شدت این لرزهها در سطح زمین مقایسه میکند. دومین پدیدهای که پورسینا به آن اشاره میکند، حفر و ایجاد برجستگیهایی در سطح زمین به وسیله آبهای جاری است. امروزه نیز افراد متخصص علوم زمین یا زمین ریختشناسی به این مساله اعتقاد دارند. یعنی فرآیند تشکیل کوهها را حاصل اندرکنش یا تقابل میان فرآیندهای درونی زمینساختی میدانند. در واقع فرآیندهای درونی باعث تشکیل رشته کوهها و برپایی کوهها شده و در مقابل فرآیندهای بیرونی مانند باد و باران باعث فرسایش و تعدیل شکلگیری رشته کوههایی مانند ایجاد درهها میشوند. در کنار این عوامل طبیعی، گاهی فعالیتهای کوتاهمدت انسان مانند راهسازی، تخریب کوهها، ریختن زبالهها به محیط زیست، اکتشافات سنگهای معدنی، ریزش و زمین لغزش کوه به دلیل پایدار نساختن ارتفاعات هم میتواند فرسایش کوه را تشدید کند و در بازه زمانی کوتاه زمینشناسی، مرگ زودهنگام یک کوه را رقم بزند.
فرزانه صدقی - جام جم
گفت و گو
