مجازات همیشه بازدارنده نیست

دیروز

عاطفه کشاورزی ـ روان‌شناس: بررسی‌های روان‌شناسی نشان داده بیشتر کسانی که در شهرهای کوچک اقدام به کیف‌قاپی و سرقت می‌کنند، افرادی هستند که به علت فقر مالی در تنگنا قرار دارند و به علت فقر دست به این کار می‌زنند.

البته باید به این نکته تاکید کنم افراد فقیر همیشه مرتکب جرم نمی‌شوند و درصد بالایی از آنها با سختی زندگی می‌کنند و به‌رغم داشتن درآمد کم، زندگی شرافتمندانه‌ای دارند؛ اما افرادی که دست به جرم می‌زنند زمینه ارتکاب جرم هم دارند.

اگر زندگی خانوادگی آنها مورد بررسی دقیق قرار گیرد، مشخص می‌شود آنها کسانی هستند که قطعا پدریا مادرشان مرتکب جرم بوده یا دست به کارهای خلاف می‌زنند. هرچند ژن در ارتکاب جرم موثر است؛ اما بیشتر مجرمان کسانی هستند که اکتسابی به یک مجرم تبدیل می‌شوند و محیط در مجرم شدن آنها تاثیر فراوانی دارد.

تجربه کشورهای پیشرفته نشان داده با آماده کردن محیط و زدودن محیط از عوامل جرم‌زا می‌توان درصد بالایی از ارتکاب جرم جلوگیری کرد. این دو خواهر هم در چنین شرایطی قرار دارند. قطعا آنها در کودکی در محیطی بزرگ شدند که ارتکاب جرم در آن قبحی نداشته‌ است. جرایمی مثل سرقت، کیف‌قاپی و... با جرایمی مثل قتل متفاوت است و انگیزه‌های آن فرق دارد.

هرچند ما روان‌شناسان معتقدیم به طور کلی ریشه ارتکاب جرم در کودکی است و افراد در کودکی می‌آموزند که فردی مجرم باشند؛ اما در جرایم خشن خشم‌های آنی و نبود خودکنترلی است که می‌تواند باعث شود چنین اتفاقی بیفتد، ولی در جرایمی مانند کیف‌قاپی و جیب‌بری یک‌عامل فیزیکال مثل فقر می‌تواند عامل تحریک‌کننده باشد.

البته نباید فراموش کرد بسیاری از افرادی که دست به این کار می‌زنند تصویر بدی از افراد موفق جامعه در ذهن خود دارند.

آنها فکر می‌کنند اگر فردی موفق بودند، یا دارای ثروت هستند به‌​دلیل این است که سهم فقرا را از ثروت نصیب خود کرده‌اند؛ بنابراین سعی می‌کنند این سهم را پس گیرند و به همین علت هم دست به جیب‌بری می‌زنند.

با توجه به این‌که این دو مجرم خواهر هستند به طور قطع می‌توان گفت آموزه‌های آنها در دوران کودکی یکی از مهم‌ترین دلایلشان برای مجرم شدن است.

مهدی محمدی ـ حقوقدان: جیب‌بری که سرقت محسوب می‌شود و مجازات آن هم براساس مجازات این جرم است؛ البته مجازات در جرم، سرقت به دو دسته تقسیم می‌شود، مجازاتی که مشمول حد می‌شود.

مجازات دیگر به زندان و پرداخت جریمه نقدی و رد مال خواهد بود.

مطابق سرقت‌های تعزیری (غیرحدی)، اگر سرقتی یکی از شرایط اختصاصی سرقت حدی را نداشته باشد خود به خود این نوع سرقت به عنوان سرقت غیرحدی یا همان سرقت تعزیری شناخته می‌شود که مجازات آن یا حبس است یا شلاق. هر یک از این سرقت‌های تعزیری باید در قالب یکی از مواد ۶۵۱ تا ۶۶۷ نمود پیدا کند.

در این مواد انواع سرقت‌های تعزیری براساس محل وقوع جرم، زمان وقوع جرم، وسیله ارتکاب جرم و در موارد متعدد دیگری تعیین شده مثلا سرقت در خیابان، پارک‌ها، مناطق سیل‌زده و سرقت به زور اسلحه و به عنف بستگی به این دارد که این سرقت دارای چه شرایط و خصوصیاتی است که با یکی از این مواد تطبیق کند.

علاوه بر این که این سرقت شامل یکی از مواد می‌شود چنانچه این سرقت موجب اخلال در نظم عمومی شود یا ایجاد رعب، وحشت، ترس و خوف در مردم شده یا موجب تجری دیگران در ارتکاب سرقت شود، به​علت این عواقب و نتایج هم یکسری مجازات دیگر به استناد ماده ۲۰۳ برای مجرم در نظر گرفته می‌شود؛ ماده ۲۰۳ یک ماده عمومی در رابطه با تمامی جرایم تعزیری است، البته مشروط بر این که دارای این خصوصیات یا نتایج باشد.

پس یک سرقت تعزیری امکان دارد از دو جهت دو مجازات تعزیری برای آن در نظر گرفته شود.

یکی به اعتبار این‌که شامل یکی از جرایم تعزیری فصل ۲۱ به عنوان مورد خاصی از سرقت شده و دیگری هم به اعتبار نتیجه و پیامدهایی که در جامعه ایجاد کرده‌ است. سرقتی که فاقد شرایط اجرای حد باشد و موجب اخلال در نظم یا خوف شده یا بیم تجری مرتکب یا دیگران باشد اگر چه شاکی نداشته یا گذشت کرده باشد موجب حبس تعزیری از یک تا پنج سال خواهد بود.

با توجه به آنچه در قانون آمده ‌است و همان طور که متوجه شدید به نظر می‌رسد این دو خواهر هم به حبس محکوم خواهند شد؛ البته تعداد شاکیان و سابقه کیفری که آنها دارند در میزان مجازاتشان قطعا موثر است.

امان‌الله قرایی‌مقدم ـ جامعه‌شناس: برای از بین بردن جرم اولین کاری که اداره‌کنندگان یک جامعه باید انجام دهند از بین بردن زمینه جرم است. فقر و عامل اقتصادی یکی از مهم‌ترین دلایل ارتکاب جرم است و تا زمانی فقر از بین نرود و مردم نیاز مالی داشته‌ باشند، جرایمی چون سرقت را نمی‌توان از بین برد.

وقتی این گونه جرایم در یک محیط کوچک اتفاق می‌افتد قطعا عامل فقر علت اصلی آن بوده‌ است؛ چرا که به علت شناخت اهالی یک شهر از همدیگر یک نوع کنترل اجتماعی شدیدی در آنها وجود دارد.

فرد دست به جرم نمی‌زند چون می‌داند زود شناخته می‌شود و خودش و خانواده‌اش انگشت‌نمای شهر می‌شوند، بنابراین سعی می‌کند تا جایی که ممکن است دست از پا خطا نکند، بنابراین جرم‌هایی مثل سرقت زمانی در این شهرها اتفاق می‌افتد که عامل تحریک‌کننده قوی‌تر از عامل بازدارنده باشد. در این پرونده هم به نظر می‌رسد فقر تحریک‌کنندگی بیشتری داشته‌ است.

در شهرهایی که قبیله‌ای زندگی می‌کنند و فامیل نقش مهمی دارد زنان از محدودیت‌های بیشتری برای انجام کار خلاف عرف برخوردارند به همین دلیل هم شاهدیم که زنان مجرم در این شهرها بسیار کمتر از زنان مجرم در شهرهای بزرگ هستند. وقتی زنی در یک شهر کوچک مرتکب جرم می‌شود قطعا شرایط بشدت مهیا بوده و او را به سمت جرم سوق داده ‌است.

بنابراین از بین بردن فقر اقتصادی و ایجاد اشتغال مهم‌ترین کاری است که می‌توان برای کاهش جرم‌هایی که زیر شاخه سرقت هستند، انجام داد.

نباید فراموش کرد مجازات زمانی بازدارنده است که زمینه‌های ارتکاب جرم را از بین ببریم. البته این گفته بدان معنا نیست که متهمان را از مجازات معاف کرد بلکه این گفته توصیه می​کند زمینه​های جرم از بین برود.