ابعاد و اشکال سرمایه اجتماعی

 ابعاد و اشکال سرمایه اجتماعی در برگیرنده مفاهیمی همچون آگاهی، هنجارها، اعتماد، مشارکت، انسجام، شبکه، نوع و معاشرت‌ها و دوستی‌ها، بخشش و روحیه داوطلبی و همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا یک جامعه است که نظام هدفمندی را شکل می‌دهد و آنها را به سوی دستیابی به هدفی ارزشمند و مشترک هدایت می‌نماید. از این جهت شناخت ابعاد و اشکال سرمایه اجتماعی می‌تواند پلیس و سایر نهادهای فرهنگی ـ اجتماعی را در گسترش این ابعاد کمک نموده و موجب افزایش عملکرد اجتماعی و اقتصادی در جامعه گردد.

الف) آگاهی:

یافته‌های علمی بر این دلالت دارند که پیش شرط اولیه برای مشارکت اجتماعی «آگاهی» است. در هر جامعه‌ای که افراد از ماهیت رخدادهای اجتماعی آگاه نباشند، فرصت‌های مشارکت اجتماعی به عنوان یکی از شاخص‌های اصلی سرمایه اجتماعی پایین خواهد آمد. از دیدگاه کلمن ظرفیت بالقوه اطلاعات یک شکل مهم سرمایه اجتماعی است که جزء ذاتی و جدایی‌ناپذیر روابط اجتماعی به شمار می‌رود.

ب) هنجارها:

اگر در درون گروه اجتماعی هنجارهای موثر و نیرومندی مبنی بر این که فرد باید منافع شخصی را رها سازد و به سوی عمل کند، وجود داشته باشد سرمایه اجتماعی شکل خواهد گرفت. به اعتقاد فوکویاما چهار منبع هنجارساز عبارتند از: قانون، فشارهای اجتماعی، مذهب و طبیعت (نظام خویشاوندی) (فوکویاما، 1379، 107)

ج) شبکه: در یک تعریف کلی شبکه به صورت یک ارتباط اخلاقی مبتنی بر اعتماد شکل می‌گیرد. شبکه‌ها بر دو نوع‌اند: «افقی» و «عمودی» در شبکه‌های افقی شهروندان عضویت دارند که دارای قدرت و وضعیت برابری هستند (اقشار مختلف مردم) اما در شبکه‌های عمودی شهروندان نابرابر از طریق روابط نابرابر مبتنی بر سلسله مراتب و وابستگی به هم پیوند دارند. (مردم و دولت)

شبکه با بازار تفاوت دارد، زیرا شبکه مبتنی بر ارزش‌ها و هنجارهای مشترک بین افراد است و ارتباط بین آنها براساس محاسبات هزینه و سود و عقلانیت اقتصادی که مبنای بازار است صورت نمی‌گیرد. به علاوه شبکه با سازمانی که دارای سلسله مراتب است نیز تفاوت دارد زیرا شبکه مبتنی بر هنجارهای مشترک غیررسمی است نه اقتدار رسمی (همان، 80)

د) اعتماد:

اعتماد لازمه شکل گیری پیوندها و معاهدات اجتماعی است، اعتماد اجتماعی ایجاد کننده تعاون و همیاری است و فقط در این حالت است که در عین وجود تفاوت‌ها قادر به حل مشکلات و انجام تعهدات اجتماعی‌ می‌گردیم. اعتماد اجتماعی برگرفته از عدالت ـ برابری و امنیت اجتماعی نیز می‌باشد. هر جا که سطح اعتماد اجتماعی بالا باشد مشارکت و همیاری مردم در عرصه‌های اجتماعی بیشتر و آسیب‌های اجتماعی کمتر است و بالعکس در جوامعی که فاقد اعتماد اجتماعی و همکاری متقابل بین افراد هستند، گسیختگی و شکاف‌های ژرفی در میان گروه‌ها مشاهده می‌گردد و همچنین فرصت‌طلبی، انزواطلبی و بی‌نظمی رشد می‌یابد. (اکبری، 1383، 11)

هـ) مشارکت:

مشارکت به معنی حضور و فعالیت در شبکه‌ها و روابط اجتماعی و تمایل افراد در کارهای مشترک است. در پی این مشارکت، حلقه‌ها و زنجیره‌های روابط اجتماعی مستحکم‌تر می‌شود و این استعداد بروز می‌کند که سرمایه اجتماعی تقویت شود.

یکی از ابزارهای اندازه‌گیری میزان مشارکت افراد در جامعه، اندازه‌گیری میزان مشارکت سیاسی است. این مشارکت را می‌توان از تعداد افراد رای‌دهنده، میزان مطالعه و حجم خرید روزنامه‌ها و ... مورد اندازه‌گیری قرار داد.

در بعد مشارکت سیاسی می‌توان به مشارکت سیاسی نقادانه مانند راهپیمایی‌ها، تجمع‌ها،‌انقلاب سیاسی و... نیز اشاره نمود. همین طور در بعد مشارکت می‌توان به مشارکت مدنی نیز توجه نمود؛ مثلا این که افراد جامعه تا چه اندازه در گروه‌هایی مانند گروه‌های مذهبی، باشگاه‌های ورزشی، سازمان‌های جوانان، موسسات خیریه، فرهنگسراها، گروه‌های ادبی و هنری و... فعالیت می‌کنند.

و) بخشش و روحیه داوطلبی:

یکی از راههای اندازه‌گیری روابط افراد جامعه از طریق بررسی عضویت و همکاری آنها با نهادهای خیریه و داوطلبانه است. این همکاری می‌تواند به صورت کمک‌های مالی به کمیته امداد، شیرخوارگاه‌ها و... یا از طریق اختصاص وقت باشد مانند شرکت در جلسات مربوط به انجمن‌های توسعه شهری و یا حمایت از فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها.

ز) تنوع معاشرت‌ها و دوستی‌ها:

اشاره به معاشرت و رفاقت فرد با طبقات مختلف اجتماعی، نژادها، اقوام، مذاهب و ادیان تفاوت دارد. به عبارتی هر چه فرد با افراد طبقات و گروه‌های متعلق به نژادها و مذاهب گوناگون در ارتباط بوده و با آنها حالت دوستی ایجاد کرده باشد موجب فزونی سرمایه اجتماعی می‌گردد.

ح) قابلیت و همکاری سازمانی:

یکی از ابعاد مهم دیگر سرمایه اجتماعی، وجود سازمان‌های کارآمد و پاسخگو در جامعه است. سازمان‌ها باید قابلیت و توانایی آن را داشته باشند که به خواسته‌ها و تقاضاها به صورت کارآمد و منطقی پاسخ دهند و ظرفیت‌های نهفته در جامعه را به برنامه‌های موثر بروز دهند و نیز همکاری متقابل بین سازمان‌ها برای پیشبرد برنامه‌ها وجود داشته باشد.

ابعاد سرمایه اجتماعی:

در یک دسته‌بندی دیگر سرمایه اجتماعی به سه بعد ساختاری، شناختی و ارتباطی تقسیم‌بندی می‌شود.

1)      بعد ساختاری

الف) پیوندهای موجود در شبکه: شامل وسعت و شدت ارتباطات موجود در شبکه

ب) شکل و ترکیب شبکه: شامل سلسله مراتب شبکه، میزان ارتباط‌پذیری و تراکم شبکه

چ) تناسب زمانی: تا چه اندازه شبکه ایجاد شده برای یک هدف خاص ممکن است برای اهداف دیگر استفاده شود.

2) بعد شناختی:

الف) زبان و علائم مشترک

ب) روایت‌های مشترک

3) بعد ارتباطی:

الف) اعتماد

ب) هنجارها

ج) تعهدات و روابط متقابل

د) تعیین هویت مشترک

نتیجه‌گیری:

به طور کلی می‌توان گفت که سرمایه اجتماعی یک ظرفیت، جوهر اجتماعی یا هنجاری غیررسمی است که همکاری میان افراد و نهادهای یک جامعه را ارتقاء می‌بخشد. هر شبکه اجتماعی برای دستیابی به اهداف خود علاوه بر افراد آگاه و باتجربه و امکانات و ابزارها به عواملی مانند: آگاهی، اعتماد، مشارکت، تعهد و مسئولیت‌پذیری و... هم نیاز دارد که این عوامل، همان سرمایه اجتماعی هستند حتی یک گروه از خلافکاران (مثل گروهی دزد یا قاچاقچی) هم برای موفقیت در کار خود به سرمایه اجتماعی و هنجارهایی مانند رفتارهای اخلاقی، قانون‌مداری، خطرپذیری و اعتماد متقابل در بین اعضای گروه نیاز دارد. در واقع برای موفقیت دسته جمعی در امور غیرقانونی هم وجود سرمایه اجتماعی شرط است.

اسماعیل احمدی مقدم

فرمانده ناجا