مخاطب شناسی در حوزه پیام‌های دینی

واقعیت این است که آموزش، فرآیند بسیار پیچیده و چندلایه‌ای است که به ظرافت‌ها و ظرفیت‌های زیادی وابسته است.

از آنجا که انسان موجود پیچیده‌ای است تربیت و آموزش او نیز شامل این پیچیدگی شده، بویژه اگر پای تربیت دینی در میان باشد که آن وقت آموزش مفاهیم اخلاقی و مذهبی به کودکان که هنوز تفکر و ذهنیت انتزاعی آنان شکل نگرفته است دشوارتر هم می‌شود.

مثلا مفاهیمی مثل خدا و توحید یا شجاعت و ایثار یا تبیین روشن معاد و فلسفه جهان و مسائلی از این دست برای کودکان بسیار دشوار و در مواقعی غیرقابل هضم است.

تلفیق آموزش و برنامه‌های، دینی آن هم برای کودکان شاید یکی از سخت‌ترین برنامه‌هایی است که یک برنامه تلویزیونی می‌تواند تولید کند.

با این حال به نظر می‌رسد کودکان به شیوه‌های نمایشی ـ آموزشی که از هنر نمایش برای آموزش مفاهیم انتزاعی بهره می‌گیرد، رغبت بیشتری نشان می‌دهند و ارتباط بهتری برقرار می‌کنند.

برای فهم مصداقی‌ این مساله می‌توان به سراغ برنامه «پارک شادی» رفت که از شبکه قرآن پخش می‌شود. این برنامه تلاش می‌کند مسائل و مفاهیم دینی و اخلاقی را به کودکان آموزش دهد.

ساختار و فرم برنامه البته به واسطه مضمونش چندان غیرمتعارف نیست و از همان ساختار برنامه‌های کودک بهره می‌برد.

مثلا تعدادی از کودکان در استودیو حضور پیدا کرده و به طور مستقیم به تماشای این برنامه می‌نشینند. با این شرایط وجه زنده بودن برنامه پررنگ‌تر می‌شود.

به عبارت دیگر، حضور کودکان در برنامه به واسطه ارتباط مستقیم و تاثیراتی است که این موقعیت از نظر آموزشی بر آنها می‌گذارد. از این طریق کودکان درون خانه نیز ارتباط موثرتری با برنامه پیدا می‌کنند.

مهم‌ترین کارکرد ساختاری برای بازنمایی و انتقال پیام برنامه را باید در بهره‌مندی از ظرفیت‌های نمایشی در تبیین و انتقال مفاهیم و ارزش‌های دینی به کودکان دانست.

برای رسیدن به این هدف، پارک شادی از حضور یک مجری ـ بازیگر که برای کودکان چهره محبوب و آشنایی است، استفاده می‌کند.

حسین رفیعی به‌واسطه تجربه کار کودک و نمایش‌های کودکانه‌ای که اجرا کرده از کلام و زبان نافذی برخوردار بوده و می‌تواند با آنها ارتباط حسی ـ عاطفی خوبی برقرار کند.

رفیعی که چهره آشنایی برای کودکان است در بخش نمایشی با کودکانی که در استودیو حضور دارند، ارتباط صمیمی برقرار می‌کند و به واسطه تمهیدات نمایشی به آموزش و یادگیری و انتقال مفاهیم و تعالیم دینی به آنها کمک می‌کند.

نمونه چنین ساختاری را البته در یک برنامه متداول کودکانه در «هوشیار و بیدار» یا در همین برنامه فیتیله‌ها نیز شاهد بودیم که مفاهیم و پیام‌های آموزشی را در قالب‌های نمایشی به کودکان عرضه می‌کردند تا آنها از طریق ایجاد سرگرمی و جذابیت‌های نمایشی به شکل آماده‌تری، مفاهیم آموزشی را در ذهن خود درونی و نهادینه کنند.

یادگیری از طریق سرگرمی، هم بهتر است و هم دوام و تثبیت بیشتری دارد. شاید بهترین نمونه‌اش برنامه‌هایی بود که راستگو برای کودکان اجرا می‌کرد.

به هر حال آنچه از لحاظ برنامه‌سازی و رسانه‌ای در تولید چنین برنامه‌هایی اهمیت دارد حفظ فرم و ساختار اجرایی برنامه است که نباید زیر سایه سنگین محتوای آن قرار بگیرد.

گاهی آنقدر مفاهیم مذهبی سنگین را در یک برنامه کودکانه برجسته کرده یا با روش‌هایی که ویژه بزرگ‌ترهاست پیام‌های دینی را به کودکان آموزش می‌دهند که نه‌تنها از دایره درک آنها خارج است که گاه موجب دلزدگی می‌شود، لذا مخاطب‌شناسی کودک در حوزه مفاهیم دینی از اهمیت مضاعفی برخوردار است و مستلزم یک پژوهش بین رشته‌ای میان متخصصان دینی، روان‌شناسان و برنامه‌سازان است تا از این هم‌اندیشی بتوان به نتایج عملی موثری در این زمینه رسید.

«پارک شادی» تلاش کرده به این شیوه از اجرا در برنامه نزدیک شود و در بستر یک فضای شاد و مفرح کودکانه به طرح مسائل دینی بپردازد، لذا در اینجا فرم قربانی محتوا نشده و شاهد یک تعامل و دیالکتیک منطقی میان این دو مقوله هستیم حتی در انتخاب عنوان برنامه نیز به این نکته مهم توجه شده و شادی و پارک که نسبت عمیقی با تجربه‌های مفرح کودکانه دارد برای نام این برنامه انتخاب شده است.

به عبارت بهتر «پارک شادی» یک برنامه متعارف کودکانه است که حالا در شبکه قرآن پخش می‌شود و بالطبع ویژگی‌های تخصصی این شبکه را نیز با خود به همراه دارد.

استفاده از رنگ‌های شاد و دکوربندی و طراحی صحنه مفرح و بانشاط به «پارک شادی» جذابیت بیشتری بخشیده و فضای مجازی خلق کرده تا کودکان برای لحظاتی، هم سرگرم و شاد شوند و هم با دریافت جذاب مفاهیم و آموزه‌های دینی به تزکیه و تعلیم کودکانه بپردازند.

این برنامه البته به تجربه تمهیدات و تجربه‌های بیشتری نیازمند است تا به الگوهای موثرتری در حوزه آموزش مفاهیم دینی به کودکان دست پیدا کند؛ مقوله‌ای هرچند سخت، اما بشدت جذاب و تاثیرگذار که می‌تواند به الگوهای آموزشی برای بهره‌گیری در مدارس نیز تبدیل شود.

سید‌ رضا صائمی