تفاوت فیلم مستند با فیلم واقعی

 این دقت نظر موجب می‌شود در فرآیند مستندسازی گرفتار واقعیت‌زدگی نشویم و از برخی آفت‌های فیلمسازی مستند که ناشی از وابستگی بیش از اندازه به واقعیت بیرونی است در امان بمانیم.

در میان نظریه‌پرداز و پژوهشگران سینمای مستند، ریچارد مران بارسام از جمله اشخاصی است که به این مورد خاص توجه ویژه کرده و وجوه تفاوت و تمایز فیلم مستند از فیلم واقعی را به روشنی مشخص کرده است. به عقیده‌ بارسام، از مهم‌ترین وجه اصلی تمایز فیلم مستند از واقعی (Factual) مفهوم سیاسی ـ اجتماعی آن است، چون فیلم مستند حاوی پیام است و از آنجا که پیام‌ها با آنچه معمولا آن را هنر می‌نامیم، سازگاری نداشته و حتی با آن در تضاد هستند، در نتیجه معلوم می‌شود فیلم مستند، در حقیقت هنری کاملا ویژه و منحصر بفرد است. فیلم واقعی اما اساسا فاقد پیام بخصوصی است و اگر هم اتفاقا حامل پیامی باشد الزاما اجزای دیگر فیلم را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد.

تفاوت بین فیلم مستند و واقعی تقریبا همان تفاوتی است که بین سرمقاله و صفحات خبری یک روزنامه وجود دارد. سرمقاله برای خوانندگان، تعریف خاص خود را دارد و عموم خوانندگان می‌دانند هر سرمقاله‌ای بر پایه‌ عقیده نویسنده نوشته می‌شود و تا حدی بر مبنای حقیقت استوار است. درست مثل فیلم مستند که مبتنی بر حقایق و عقاید (به شکل توامان) است، حال آن‌ که فیلم‌های واقعی تنها بر پایه‌ حقایق ـ یا بهتر است بگوییم وقایع ـ استوارند.

به عبارت دیگر می‌توان گفت فیلم مستند عبارت است از ضبط وقایع خارجی با یک زاویه‌ دید خاص، همراه با کلیتی نظام‌مند از باورها و عقاید فیلمساز که به تصاویر و چینش آنها در کنار هم معنا و مفهومی پیام‌گونه می‌بخشد. حال آن‌که فیلم واقعی ضبط بی‌واسطه‌ واقعیات روی نوار فیلم است یا اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم باید به جای واژه‌ بی‌واسطه از تعبیر حداقل دخالت فیلمساز در واقعیت بیرونی استفاده کنیم، چراکه به هر حال هر واقعه‌ای وقتی از فیلتر ذهن انسان عبور می‌کند دستخوش تغییر می‌شود و اولین و ناگزیرترین دخالت در واقعیت نیز نفس انتخاب سوژه و کادری بخصوص برای ضبط یک واقعه و صرف نظر کردن از ضبط وقایع دیگری است که در همان لحظه در حال
روی دادن هستند.

و بالاخره می‌توان تفاوت فیلم مستند از فیلم واقعی را در این عبارت خلاصه کرد: فیلم مستند، دستکاری در سوژه و فرم برای خلق محتوایی خلاق است و فیلم واقعی، صرفا ضبط مشاهده‌ای و غیرخلاق واقعیت برای ثبت در آرشیو اخبار و وقایع تاریخی یا روزمره.